در نهجالبلاغه چنین آمده است «خداوند بندگان مؤمن را با نمازها و زكاتها و روزههای
دشوار از كبر و خودبینی محافظت و حراست میكند به پیكر آنان آرامش میبخشد، به
دیدگان آنان فروتنی میدهد، نفس آنان را رام میسازد، دلهای آنان را افتادگی میآموزد و
خودپسندی را از آنان دور میكند».
به خاطر نقش الگویی كه حضرت علی(ع) در زندگی اكثر اقشار جامعه دارد و سخنانی كه حضرت علی(ع) در این زمینه داشتند به پارهای از سخنان آن حضرت دربارة نماز با توجه به نهجالبلاغه میپردازیم.
1- نقش اساسی نماز و اهتمام به نماز
حضرت علی(ع) ضمن تأكید بر امر نماز، از عوامل سقوط دوزخیان نخواندن نماز برمیشمرد و میفرماید:
«تعاهدوا امر الصلاة و حافظوا علیها و استكثروا منها و تقربوا بها فانها «كانت علی المؤمنین كتاباً موقوتاً» الا تسمعون الی جواب اهل النار حین سئلوا: «ما سئلكم فی سقر؟ قالوا: لم نك من المصلین.» و انها لتحت الذنوب حت الورق و تطلقها. اطلاق الربق و شبهها رسول الله - صلی الله علیه و آله و سلم - بالحمة تكون علی باب الرجل فهو یغتسل منها فی الیوم واللیلة خمس مرات فما عسی ان یبقی علیه من الدرن» 1
«مردم! نماز را برعهده گیرید و آن را حفظ كنید، زیاد نماز بخوانید و با نماز خود را به خدا نزدیك كنید. نماز فریضة واجبی است كه در وقتهای خاص بر مؤمنان واجب گردیده است. آیا به پاسخ دوزخیان گوش فرا نمیدهید آن هنگام كه از آنها پرسیدند: چه چیز شما را به دوزخ كشانده است؟ گفتند: ما از نمازگزاران نبودیم. همانا نماز! گناهان را چونان برگهای پاییزی فرو میریزد و غل و زنجیر گناهان را از گردنها میگشاید. پیامبر اسلام(ص) نماز را به چشمه آب گرمی كه بر درِ سرای مردی جریان داشته باشد تشبیه كرد. اگر روزی پنج بار خود را در آن شستشو دهد، هرگز چرك و آلودگی در بدن او نماند.»
به حضرت علی(ع) عرض شد: نظر شما درباره كسی كه نماز نمیخواند چیست؟ آن حضرت فرمودند: كافر است. 2
بر اهتمام به نماز نوجوانان نیز تأكید فراوانی شده است: «عملوا صبیانكم الصلوة و خذوهم بها اذا بلغوا الحلم» 3 به كودكان نماز بیاموزید و آن را به هنگام بلوغ بر ترك نماز مؤاخذه كنید.
«اذا عقل الغلام و قرا شیئاً من القران علم الصلوة» 4 «هرگاه پسربچه به حد رشد برسد و مقداری از قرآن را بخواند، باید به او نماز آموخته شود».
نماز را در وقت خودش به جای آر، نه این كه در بیكاری زودتر از وقتش بخوانی و به هنگام درگیری و كار، آن را تأخیر بیندازی و بدان كه تمام كردار خوبت در گرو نماز است
2 - نماز وسیله تقرب
بهترین و نزدیكترین راههایی كه انسان میتواند به خالق خویش برسد، در خطبه یكصد و ده آن حضرت بیان شده است. «ان افضل ما توسل به المتوسلون الی الله... و اقام الصلوة فانها الملة» 5 «بیگمان برترین وسیله پیوستگی پیوستگان به خدای سبحان عبارت است از: برپا نمودن نماز به عنوان آیین امت».
«الصلاة قربان كل تقی». 6 حضرت علی(ع) فرمودند: نماز موجب نزدیكی هر پارسایی به خداست.
3 - فرهنگ نماز
«اللهم انی اول من اناب و سمع واجاب لم یسبقنی الا رسول الله(ص) بالصلوة». 7 «خدایا من نخستین كسی هستم كه به تو روی آورد و دعوت تو را شنید و اجابت كرد، در نماز كسی از من جز رسول خدا(ص) پیشی نگرفت. ابنسینا دانشمند بزرگ اسلامی با استفاده از فرهنگ نماز میگوید: هرگاه در یكی از مسایل علمی مشكلی به وجود میآمد و كسی نبود كه مرا یاری كند، وضو گرفته و به مسجد رفتم. پس از خواندن دو ركعت نماز حل آن مشكل را از خداوند متعال میطلبیدم. درنتیجه مشكل من بدین صورت برطرف میگردید.
4-حق نماز
«صل الصلوة لوقتها الموقت لها و لا تعجل وقتها لفراغ ولا توحرها عن وقتها لاشتغال. واعلم ان كل شی من عملك تبع لصلاتك». 8 نماز را در وقت خودش به جای آر، نه این كه در بیكاری زودتر از وقتش بخوانی و به هنگام درگیری و كار، آن را تأخیر بیندازی و بدان كه تمام كردار خوبت در گرو نماز است.
نماز معیار ارزشگذاری سایر اعمال انسان است. شخص نمازگزار علاوه بر نماز خویش، باید سایر افراد خانواده را نیز تشویق به خواندن نماز بكند. این موضوع در خطبه 199 علی(ع) به طور واضح بیان شده است. «و قد عرف حقها رجال من المؤمنین الذین لا تشغلهم عنها زینة متاع و لاقرة عین من ولد ولا مالٍ...» 9
«همانا كسانی از مؤمنان حق نماز را شناختند كه زیور دنیا از نماز بازشان ندارد و روشنایی چشمشان یعنی اموال و فرزندان مانع نمازشان نشود. خدای سبحان میفرماید: «مردانی هستند كه تجارت و خرید و فروش، آنان را از یاد خدا و برپا داشتن نماز و پرداخت زكات باز نمیدارد.»
رسول خدا(ص) پس از بشارت به بهشت خود را در نماز به زحمت میانداخت، زیرا خداوند به او فرمود: «خانواده خویش را به نماز فرمان ده و بر انجام آن شكیبا باش. پس پیامبر(ص) در پی خانواده خود را به نماز فرمان میداد و خود نیز در انجام نماز شكیبا بود.»
نماز دربرگیرنده آثار و بركاتی است. با توجه به فرمایشات حضرت علی(ع) به بیان برخی از موارد آن میپردازیم:
الف - نماز علامت ایمان: «قال النبی صلی الله علیه وآله: علم الایمان الصلوة فمن فرغ لها قلبه و قام حدودها فهو مؤمن». 10 «رسول خدا فرموده است: نماز پرچم و علامت ایمان است. پس هر كس قلبش را آمادة نماز كند و حد و حدود آن را رعایت كند، مؤمن است.»
«اگر نمازگزار بداند كه چه هالهای از جلال خدا او را فرو میپوشاند، هرگز دوست ندارد كه سر خود را از سجدهاش بردارد.»
ب - نماز، جدایی از كبر: حضرت علی(ع) در این كه نماز باعث میشود فرد از كبر پیراسته شود، فرمودند: «فرض الله... والصلوة تنزیها عن الكبر و الزكوة تسبیباً للرزق» 11 «خداوند برای وارستن از كبر نماز را و برای رویش روزی زكات را مقرر كرده است.»
پ - ارزش نماز و تأثیر بر كارهای دیگر: «واعلم ان كل شیء من علمك تبع لصلوتك» 12 «و بدان كه هر كار دیگرت در ارزش تابع نمازت خواهد بود.»
ت - نماز، نزول رحمت: «لو یعلم المصلی ما یغشا من الرحمة لما رفع راسه فی السجود» 13 «اگر نمازگزار بداند كه چه هالهای از جلال خدا او را فرو میپوشاند، هرگز دوست ندارد كه سر خود را از سجدهاش بردارد.»
ث - نماز و آمرزش: امام علی(ع) میفرمایند: هر كس نماز را با معرفت به حق آن به جای آورد، آمرزیده میشود.
ج - نماز و اصلاح گناهان: «و قال علیهالسلام: ما اهمنی ذنب امهلت بعده حتی اصلی ركعتین واسال الله العافیة» 14
پی نوشت ها :
1 - المعجم المفهرس نهجالبلاغه، خطبه 199، ترجمه محمد دشتی، كاظم محمدی
2 - كنزالعمال، ج 8، ص 13، ح 2165
3 - شرح غرر و دررالكلم، ج 4، ص 363
4 - دعائم الاسلام، ج 1، ص 193
5 - شرح نهجالبلاغه خویی، خطبه 110
6 - المعجم المفهرس نهجالبلاغه، حكمت 136، محمد دشتی، كاظم محمدی
7 - المعجم المفهرس نهجالبلاغه، خطبه 131، محمد دشتی، كاظم محمدی
8 - المعجم المفهرس نهجالبلاغه، نامه 27، محمد دشتی، كاظم محمدی
9 - المعجم المفهرس نهجالبلاغه، خطبه 199، محمد دشتی، كاظم محمدی
10 - شرح نهجالبلاغه خویی، ج، ص 206، نامه 192
11 - شرح نهجالبلاغه خویی، حكمت 252
12 - شرح نهجالبلاغه خویی، نامه 27
13 - شرح نهجالبلاغه خویی، ج 5، ص 16
14 - معجم المفهرس نهجالبلاغه، حكمت 299، محمد دشتی، كاظم محمدی
منبع:مركز تخصصي نماز قم
