درگذشت دهخدا
۷ اسفند
● علامه علیاکبر دهخدا، ادیب و شاعر و محقق گرانقدر در چنین روزی از سال ۱۳۳۴ هجری شمسی درگذشت.
علیاکبر دهخدا در سال ۱۲۵۸ش در محلهی سنگلج تهران بهدنیا آمد. والدین او قزوینی بودند. وی پس از انجام تحصیلات و دو سال اقامت در اروپا، به کار نوشتن در روزنامهی صوراسرافیل پرداخت. محمدعلیشاه که نیش قلم دهخدا را متوجه خود دید، نخست او را تهدید به اعدام کرد و چون نتیجه نگرفت در سال ۱۲۸۷ش به تبعید خارج از وطن فرستاد که نخست در فرانسه و سپس در سوئیس اقامت گزید و به نوشتن مقاله و ضدیت با استبداد ادامه داد.
وی در بازگشت به وطن، به نمایندگی از شهر کرمان به مجلس رفت و به موازات کار مجلس، به روزنامهنگاری ادامه داد و در چند روزنامه از جمله روزنامهی مجلس مطلب مینوشت. طنزهای او تحت عنوان «چرند و پرند» کهنهشدنی نخواهند بود. وی مقالات حساس را بهنام «دخو» امضا میکرد.
دهخدا، طرح لغتنامه را که با دهها جلد بزرگترین فرهنگ لغات به زبان پارسی است، در سال ۱۲۹۳ش تهیه کرد و به تصویب وزارت معارف (فرهنگ) و سپس مجلس رسانید تا به هزینهی دولت چاپ شود و (همانند کشورهای دیگر که حامی انتشار کتابهای رفرنس هستند) یک سازمان بهوجود آید تا دائماً آن را تکمیل کند.
وی دکتر محمد معین (۱۲۹۷ش-۱۳۵۰ش) استاد ادبیات فارسی را جانشین و وصی خود در تکمیل لغتنامه قرار داد زیرا که نگران بود پیش از اتمام این مجموعه، فوت کند. آخرین جلد لغتنامه در سال ۱۳۵۹ش به زیر چاپ رفت. این لغتنامه که بر لوح فشرده هم قرار گرفته، بهصورت آنلاین و رایگان در دسترس مخاطبان در سراسر جهان است.
دهخدا در سال ۱۳۰۸ش مجموعهی چهار جلدی خود، «امثال و حکم» را به دست چاپ سپرد و فرهنگ (دیکسیونر) فرانسه به پارسی او در سال ۱۳۱۸ش و با کمک مالی دولت (وزارت فرهنگ) چاپ و به توزیع داده شد. وی تألیفات متعدد دیگر دارد و کتاب «روحالقوانین» منتسکیو را که پایهی قوانین اساسی کشورها قرار گرفته به پارسی ترجمه کرده و نیز ترجمههای دیگر از زبان فرانسه.
دهخدا که سالها از اعضای شورای عالی معارف ایران و یکبار هم رئیس این شورا و نیز رئیس مدرسهی عالی علوم سیاسی و بعداً دانشکدهی حقوق بود، در سال ۱۳۲۰ش و در حالت انزجار از جنگ، خود را از خدمات دولتی بازنشسته کرد، ولی از نوشتن و پژوهش و خدمات به وطن دست برنداشت.
او در سال ۱۳۲۵ش عضو هیات رئیسهی کنگرهی نویسندگان شد و در سال ۱۳۲۸ش با صدور یک اعلامیه (اعلامیهای تاریخی و معروف) از تلاش دکتر مصدق برای ملی کردن نفت و قطع هرگونه نفوذ خارجی حمایت کرد و عملاً در کنار او قرار گرفت. در سال ۱۳۲۹ش نیز جمعیت مبارزه با بیسوادی را تأسیس کرد و پیگیر این کار شد.
دهخدا در تابستان ۱۳۳۲ش هنگامی که دید جماعتی از سیاسیون به ضدیت با مصدق پرداختهاند، مقالهای در محکوم کردن و تقبیح آنان و حمایت از مصدق نوشت که نهم تیرماه آن سال در روزنامهها انتشار یافت. وی به این مقاله هم اکتفا نکرد و ۲۳ تیرماه ۱۳۳۲ش یک مصاحبهی مطبوعاتی عمومی ترتیب داد و دلایل خود را در حمایت از مصدق بیان کرد و بههمین سبب پس از کودتای ۲۸ مرداد و در مهرماه ۱۳۳۲ش (دو ماه پس از براندازی) به سازمان قضایی ارتش احضار شد و دو بار از او بازجویی بهعمل آمد که این اقدام دولت کودتا، انعکاس جهانی یافت و عمل دولت در داخل و خارج مورد انتقاد قرار گرفت.
بیماری دهخدا از آذرماه ۱۳۳۴ش شدت یافت، بهطوریکه بیمارستان از درمان او عاجز ماند. علامه علیاکبر دهخدا در ساعت شش و نیم بعدازظهر هفتم اسفندماه سال ۱۳۳۴ هجری شمسی در سن هفتاد و هشت سالگی در خانهاش در تهران درگذشت. از زمان درگذشتش، طی سالهای متعدد مراسم بزرگداشت برگزار شده است. در سال ۱۳۵۸ش، یونسکو و ایرانیان همزمان و بهمناسبت یکصدمین سال تولد او مجالس بزرگداشت برپا داشتند و تمبر پستی با عکس و نام او انتشار یافت.
