مسجد معزالدوله
مسجد معزالدوله
سید سعید میرمحمد صادق
كارشناس ارشد تاریخ
بانی مسجد
مسجد معزالدوله، واقع در سه راه امین حضور خیابان ایران، خیابان شهید احمدى، كه امروزه به مسجد حضرت سیدالشهداء(ع) معروف است، از بناهای خیریه محمد اسماعیل میرزا معزالدوله، نوه عباس میرزا نایب السلطنه فتحعلی شاه قاجار و فرزند بهرام میرزا معزالدوله، به شمار میرود. این بنا براساس وقفنامه سنگی داخل مسجد، به وسیله همسر او حاجیه فرخ لقا خانم، در سال 1317 هـ . ق ساخته شد. از شرح احوال محمد اسماعیل میرزا معزالدوله، اطلاعات چندانی در دست نیست؛ مگر آنكه مدتی حاكم كاشان و چند صباحی مباشر حاكم بروجرد بود.
اسماعیل میرزا، از شاهزادگان معنون روزگار ناصری بود. در خاطرات اعتمادالسلطنه از میزبانیهای او از ناصرالدین شاه، در چند جا ذكری به میان آمده است. بعدها با ازدواج یكی از نوادگان او با احمدشاه قاجار، خاندان او با دربار وقت قاجار پیوند خورد.
حدود مسجد
پیادهروی جنوبی خیابان مجاهدان اسلام ـ كه در دوران گذشته ژاله و دوشان تپه نام داشت ـ از سه راه آن تا چهار راه آب سردار (چهار راه خیابان ایران)، در حدود 140 تا 160 سال پیش ضلع شمالی باغی بود كه ضلع شرقی آن از چهار راه خیابان ایران تا سه راه امین حضور، و ضلع جنوبی آن از سه راه امین حضور تا چهار راه سرچشمه (چهار راه سیروس) ـ كه در روزگاران قدیم این قسمت از خیابان سیروس به نظامیه معروف بود ـ و ضلع غربی آن از چهارراه سرچشمه تا سه راه مجاهدان اسلام (ژاله) و درامتداد خیابان بهارستان كنونی قرار داشت. این اضلاع، حدود اولیه باغی را تشكیل میداد كه معروف به باغ سردار بود. و منظور از سردار، حسن خان یا محمد حسن خان قزوینی ایروانی و معروف به ساری اصلان است. وی در دربار فتحعلی شاه، به باباخان یا حسن خان سردار معروف بود. او با برادر مهتر خود، حسین خان سردار، پسران محمد خان قاجار بودند. آنان اصلاً، قزوینی بودند كه بر اثر سالها امارت بر ایروان، به سردار ایروانی در تاریخها معروف شد.
در ضلع جنوب شرقی این باغ بنا، به نقشه حاجی نجم الدوله ـ مهندس دارالفنون كه در سال 1309 هـ . ق به همراه شاگردانش نقشهای از تهران قدیم ترسیم كرد ـ باغ، منزل و عمارت اسماعیل میرزا معزالدوله قرار داشت. این باغ و منزل از جانب غربى، به خیابان شهید دیالمه (معاون السلطان)، و از جنوب نیز درامتداد خیابانی به نام خیابان معزالدوله كنونى، به خیابان ایران راه داشت. از طریق شمال به غیر از دو كوچة منشعب از خیابان شهید گل محمدى، به خیابان نسبتاً طولانی به نام خیابان نظم الدوله مرتبط میشد، كه آن نیز به خیابان پشت مسجد سپهسالار برمیخورد. در خیابان سرباز خانة نایب السلطنه منشعب از گوشة جنوب شرقی خیابان ایران ـ كه امروزه به نام خیابان شهید احمد احمدی (گوته) مشهور است ـ مسجد معزالدوله قرار دارد.
ویژگیهای معماری مسجد
در ورودی و اصلی مسجد بدون هیچ تغییری در بافت قدیم آن، در قسمت شمال غربی مسجد قرار دارد. این در كه به یك هشتی بسیار زیبا كه با پیچشی خود را به حیاط مسجد میرساند، متصل است. در بخش شرقی یا شمالی مسجد، سقاخانه و پنج مغازة وقف شده بر مسجد جای گرفتهاند، كه اكنون بیشتر این مغازهها در حال ویرانی است.
ضلع جنوبی حیاط با ایوانی مسقف، به وسیلة سه در كه تغییرات عمدهای بر روی آن انجام شدهاست، وارد شبستان میشود. شبستان یك محراب با تزیینات كاشی دارد. شمال و غرب حیاط، دارای حجرات متعددی است كه جهت سكونت طلاب یا احتمالاً امام جماعت مسجد، در نظر گرفته شده است. در سمت چپ هشتى، اتاقی است كه در گذشته مشهور به مّدرس بود، و اكنون كتابخانه مسجد است.
وقفنامه مسجد و تولیت آن
از این مسجد، یك وقفنامه سنگی به ابعاد 22 × 45 سانتیمتر موجود است. متن این سنگنبشته كه در طی 14 سطر نوشته شده، حاوی دستور كارهای وقف در نحوه اداره این مسجد است. براساس این وقفنامه، تولیت این مسجد به حاجی سید باقر، پسر مرحوم حاجی سید احمد، واگذار شده است كه پس از فوت او، عهدهدار تولیت با ارشد اولاد ذكور او است و در صورت انقطاع نسل، اختیار تعیین متولی با سادات اخوی ـ كه از ساكنان محلة عین الدوله ـ میباشد. متن وقفنامه، بدین شرح است: «بسم الله الرحمن الرحیم، الحمدلله رب العالمین و صلی الله علی محمد و آله الطاهرین الاخیار و لعنت الله اعدائهم اجمعین؛ و بعد وقف شرعی نمود سگ آستان دوستان امیرمؤمنان و اولاد آن بزرگوار ـ علیهم السلام ـ محمد اسماعیل میرزا معزالدوله، ولد ابن بهرام میرزا معزالدوله ـ رحمهًْ الله ـ، این محقر مسجد را به انضمام تمامی پنج دكاكین و آب انبار و سقاخانة متصل به همین مسجد را با یك ربع ساعت آب از قنات سردار در مدار شش شبانه روز از قرار وقف نامچة جداگانه. و مردهشویی در مسجد و مضافات مسجد، ممنوع است. و تولیت آن را واگذار نمود به جناب سلالهًْ السادات حاجی سیدباقر، خلف مرحوم حاجی سیداحمد ـ طاب ثراه ـ و بعد از ایشان، به ارشد اولاد ذكور معظم الیه نسلاً بعد نسل. در صورت انقطاع نسل ذكور، اختیار تعیین متولی با عموم سادات اخوی ساكنین همین محله است یا از خودشان یا از غیر را متولی قراربدهند. و صیغه وقف جاریگردید. و این روسیاه تبه روزگار، امیدوار است به لطف خداوند و ائمه اطهار ـ سلام الله علیهم ـ كه مشمول مفاد این حدیث شریف باشد؛ « من بَنی سجداً بنی الله له بیتاً فی الجنهًْ » . به سعی و اهتمام حضرت علیه متعالیه حاجیه فرخ لقا خانم ـ دامت شوكتها ـ زوجة مرحوم واقف ، اتمام یافت سنهًْ 1317 هـ . ق»
اجاره نامچهای نیز از این مسجد در دست است كه بر اساس آن، حاج سید باقر سادات اخوی مغازههای این وقفی مسجد را طی اجارهنامچهاى، به مدت 5 سال به استاد هادی نجار واگذار میكند. این وقفنامه یا اجارهنامه كه در 12سطر تنظیم شده است، حاوی نكات سودمندی از نحوة اجازه ملك در طهران قدیم است. براساس این اجاره نامچه، استاد هادی نجار موظف است علاوه بر پرداخت مبلغ مال الاجاره، سالی 35 تومان نیز به مصرف تعمیر، مرمت و آباد كردن دكاكین وقفی مسجد بپردازد. همچنین، موجر میبایست هزینة ازالة برف و زبالهبرداری دكاكین ونیز عوارض صنفی مغازهها را از مستأجر بگیرد و پرداخت نماید. به اینها، باید مالیات بر مستقلات را نیز افزود. متن كامل وقفنامه بدین شرح است: «غرض از تحریر این ورقه آنكه، به اجازه شرعیه دادند جناب مستطاب سلالهًْ الاطیاب والا به جناب شریعتمدار آقای حاجی سید احمد ـ دام ظله ـ ولد مرحوم مغفور جنت مكان حاجی سید باقر سادات اخوی ـطاب ثراه ـ برحسب تولیت شرعیه خود به عالیجاه عزت همراه استاد هادی نجار، خلف مرحوم مشهدی حسن، تمامی پنج باب دكاكین متصله به یكدیگر وقف بر مسجد مرحوم معزالدوله جنب مسجد مزبور را، در مدت پنج سال تمام كامل هلالی ابتدا از تاریخ ذیل به مال الاجاره به مبلغ یكصد و هفتاد و پنج تومان وجه رایج از قرار سالی سی و پنج تومان كه تمام آن را به مصرف تعمیر و مرمت وآباد كردن دكاكین مزبور و تعمیر مسجد برساند. به اطلاع جناب بندگان موجر، و شرط شد ازالة برف و زباله برداری و عوارض صنفی دكاكین در عهدة مستأجر به این معنی شخصاً از خود متحمل شود، نه اینكه از بابت مال الاجاره محسوب كند. و مالیات مستقلات و تعمیرات در عهده موجر، كه مستأجر در موقع لزوم بدهد و محسوب دارد. و شرط دیگر، بعد از انقضاء مدت پنج ساله، هر مقدار دكاكین مزبوره را خواستند اجاره بدهند، موجر باید استاد هادی را مقدم بر غیر داشته به همان میزان به او اجاره بدهد. و صیغه بر مراتب مسطوره جاری و واقع گردید؛ فی شهر ربیع المولود هزار و سیصد و چهل و چهرا 1344 .
احمد الرضوی
(مهر بیضی شكل ) 1265
[در هامش و بالای این اجاره نامچه، سه یادداشت به شرح ذیل موجود است: ]
الف) به تاریخ متن ورقه، به اجارة صحیحة شرعیه واگذار نمود عالیجاه استاد هادی مستأجر مرحوم .. (ناخوانا) به عالیجاه .. ( هر دو كلمه ناخوانا) یوزباشی نصرالله ـ زیده عزه ـ نصف از پنج باب دكاكین مزبوره را در مدت پنج سال قمری از تاریخ متن به مبلغ معین هفتاد و هفت تومان و پنج هزار دینار كه به شرحی كه در متن اشاره شده، به ضمیمة نصف دیگر از مال لِله خان به نحو اشتراك با استاد هادی مزبور، صرف مرمت و تعمیر مسجد مزبور نماید و شرایط بر طبق متن واقع و مقرر شد فی 1405 (؟).
ب) «بسمه تعالی شأنه؛ قد وقع اخص (؟) فی هامش الورقه لدی الاحقر احمد ابن محمد باقر طهرانی فی التاریخ» .
(مهر بیضی شكل قدیمی ) مهدی ابن محمد باقر 1332
ج) «بسمه تعالی شأنه: قد وقعت (؟) للاجارهًْ الموقوره .. ( دو كلمه ناخوانا) فی الورقه .. (دو كلمه ناخوانا) لدی الاحقر مهدی بن محمد باقر طهرانی» .
(مهر بیضی شكل قدیمی) مهدی بن محمد باقر 1332
این نكته ضروری است كه بعد از سادات اخوى، عهده داری تولیت این مسجد به اختیار ائمة جماعات مسجد قرار گرفت.
