مسجد جامع ورامین
علی فرحانی
كارشناس ارشد باستان شناسى
مقدمه
تغییراتی كه با ورود اسلام در ساختار اجتماعى، سیاسی و فرهنگی جامعة ایران پدیدار شد. هنر معماری را نیز به مانند دیگر هنرها، در شكل و كالبد نوین خود نمایان ساخت. هنرمندان مسلمان ایرنی با الهام گرفتن از تعالیم دین اسلام و كتاب آسمانی خود، قرآن، این آموختههای معنوی را با آثار مادی خویش درآمیختند و آثاری بیبدیل ارائه كردند. در معماری دوران اسلامى، ساخت بناهای مذهبی در درجة اول اهمیت قرار گرفت.
بسیاری از مساجد اولیه با نقشههای ساده، بر روی نیایشگاههای قبل از اسلام (آتشكدههای ساسانی) برپا شدند. با گذشت زمان و بتدریج، این بناها با نقشههای مشخصتر، ابعادی گستردهتر و با عناصر معماری بیشتر و تزیینات بسیار زیبایی جلوه كردند. یكی از نمونههای ارزشمند مساجد دوران اسالمى، مسجد جامع ورامین است، كه در این مقاله سعی میشود به طور دقیقتر، ساختار معماری و تزیینات آن مطالعه و بررسی شود.
تاریخ بنا
مسجد جامع ورامین، در 42 كیلومتری جنوب تهران، در شهرستان ورامین قرار دارد [مشكوتى، فهرست بناهای تاریخی و اماكن باستانی ایران، 273]. ابن بنا به استناد كتیبة تاریخی موجود در ان، در زمان سلطنت ابوسعید بهادر خان، فرزند و جانشین اولجایتو (خدابنده)، به سال 722 هـ.ق ساخته شد. نویسندة كتاب مرأت البلدان، متن كامل كتیبة با تاریخ (722 هـ.ق) را آروده است. علاوه بر آن، محققی روسی با نام مورزوف، طرحی از كتیبة مذكور را ارائه داده است. البته در زمان او، بخشهایی از كتیبة مذكور از جمله عدد 7 تاریخ كتیبة، از بین رفته بو. طرح مذكور را، كراچوسكایا در نوشتة خود آورده است [اعتماد السلطنه، مرآت البلدان، ج4، 2040؛ Kratchkovskaia , Notices surles inscriptions de la mosquee dj omua a veramine , pp . 48 – 49 , fig . 16 ] برخی محقان همچون پوپ، اعتقاد دارند كه ساختمان در زمان اولجایتو ایجاد و به وسیله فرزندش، ابوسعید، تكمیل شد. بانی بنا بر اساس كتیبهای كه فقط بخشی از آن به جا مانده، محمد بن محمد بن منصور القوهدی است. متن كامل نام بانی نیز نخستین بار به وسیلة نویسندة كتاب مرآت البلدان آورده شده است [اعتماد السلطنه، مرآت البلدان، ج4 ، 2040] . كارچوسكایا نیز دربارة كلمة «قوهذ» توضیحاتی داده است
[Kratchkovskaia , Notices surles inscriptions de la mosquee dj omua a veramine , v, op ,cit , pp. 45 – 50]
خانم شیبانى، سرپرست پروژة مرمت مسجد جامع، در گفتگو با نگارنده، احتمال داد كه منصور قوهدى، شخصیتی برجسته و احتمالاً از وزرای دربار ابوسعید و از اهالی روستای قوهه بود. هم اكنون، قوهه نام دهی در ورامین است. احتال دارد كه روستای قوهة امروى، صورت تغییر یافتة قوهد قدیم باشد.
بنا در زمان شاهرخ تیموری به سال 821 هـ.ق، مرمت شد [ویلبر، معماری اسلامی ایران در دورة ایلخانان، 171]. از وضعیت مسجد جامع بعد از دورة تیموری تا دورة قاجاریه، هیچ اطلاعی در دست نیست. سیاحانی كه در دورة قاجاریه به ایران سفر كردند و این بنا را دیدند، در طرحها و نوشتههای خود آن را به صورت ساختمان مخروبهای وصف می كنند [دیولافوآ، سفرنامة دیولافوآ در زمان قاجاریه، 140 ـ 142 ؛ كرزن، ایران و قضیة ایران، ج1، 465؛ كلاویخو، سفرنامه، 303] . در كاوشهایی كه در شبستان غربی مسجد جامع در سال 45 تا 54 انجام گرفت، شواهدی به دست آمد كه احتمال تخریب مسجد، بویژه جبهة غربی آن را در اثر سیل، تأیید میكند [مجموعة مدارك دیجیتالی و تصویری مسجد جامع ورامین [مجموعة مدارك دیجیتالی و تصویری مسجد جامع ورامین (گزارش فعالیتهای سال 72 و 73)، شمارة اسناد 219 و 220] . در كتاب تاریخ اجتماعی ورامین در دورة قاجار، علت تخریب مسجد، تغییر مسیر نهرها به سوی مسجد، و بردن آجرهای مسجد به وسیلة مردم منطقه ذكر شده است [امینى، تاریخ اجتماعی ورامین در دورة قاجاریه، 144].
این بنا در سال 1310 هـ.ق، با شمارة 176، در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسید [مشكوتى، فهرست بناهای تاریخی و اماكن باستانی ایران، 273]. در سالهای اخیر، سازمان میراث فرهنگی كشور به مرمت و بازسازی قسمتهای مختلف از میان رفتة مسجد، از جمله سردر، ایوانها و دیوارهای اضلاع: شمالى، جنوبی و غربی اقدام كرده است. به طور قطع، بخشهای مرمت شدة مسجد جامع ورامین، همان قسمتهاییاند كه در فاصلة زمانی بین اواخر دورة تیموری تا زمان مرمت آنها، بتدریج تخریب شدهاند [شیبانى، اثر، شماره 21، 110 ـ 115؛ همو، همان، شماره 12 ـ 14 ، 47 ـ 50 ] . امروزه، مسجد جامع ورامین محل برپایی نماز جمعه است. حریم قانونی آن، با ایجاد حصاری در اطراف، مشخص میباشد.
