مسجد جامع عباسی (مسجد امام)

مسجد جامع عباسی (مسجد امام)

مسجد جامع عباسی (مسجد امام)

 

 

محمدحسین ریاحى

 

یكی از مهمترین بناهای عصر صفویه كه در گذشته به نامهای مسجد شاه، مسجد سلطانی جدید و جامع عباسی شهرت داشت امروزه به مسجد امام معروف است. در كتب تاریخی مشهور عهد صفوی مانند «عالم آرای عباسی» و «وقایع السنین والاعوام» همه جا به نام مسجد جامع عباسی و مسجد جامع جدید عباسی (سلطانی) یاد شده است1. این بنا در ضلع جنوبی میدان نقش جهان واقع گردیده و از نظر ویژگیهای معمارى، تزیینات غنی و آثار نفیس دیگر، از برجسته‌ترین آثار معماری ایران است. ساخت این مسجد در سال 1020 ه.ق به دستور و هزینه شاه عباس اول و معماری استاد علی اكبر اصفهانی آغاز گردید و كارهای تزیینی آن تا بعد از مرگ شاه عباس اول 1038 ه.ق همچنان ادامه یافت2. با این حال، عمده كارهای ساختمان مسجد دراین سال به پایان رسیده بود و حتی ساخت و تزیین سر در باشكوه مسجد به جهت تكمیل نمای میدان نقش جهان بسیار زودتر یعنی در سال 1025 ه.ق به اتمام رسید3. با توجه به كتیبه‌های موجود، بخشی از كاشی‌كاری و نصب تعدادی از ازاره‌های مرمری و تغییرات جزئی دیگر، در دوره شاهان بعدی صفوی انجام شده است. بنای مسجد با مساحتی حدود 12264 متر مربع، به صورت چهار ایوانی ساخته شده است و دارای صحن مركزی با چهار ایوان در چهار جهت اصلی و رواق‌ها، غرفه‌هایی در طرفین ایوانها،‌ گنبدخانه و شبستان، سر در و جلو خان، دو مدرسه با صحن و حجره، تزیینات بسیار متنوع و غنی كاشی معرق و كتیبه‌های نفیس به خط اساتیدی چون: علی‌رضا عباسى، عبدالباقی تبریزى، محمدرضا امامی و محمد صالح امامی است. در این مسجد به غیر از ازاره صحن، ایوان و سر در كه از سنگ مرمر است، بقیه سطوح تماما با كاشی هفت رنگ و در بخشی خاصه سردر با كاشی معرق پوشیده شده است4. جلوخان و سردر مسجد مشرف به میدان نقش‌جهان با دو مناره رفیع، از شكوه خاصی برخوردار است. جلوخان مسجد با طرح پنج‌ضلعى، در میانه دارای حوضی هشت‌ضلعی است و در طرفین آن، دو مناره رفیع مأذنه‌دار و كاشی‌كاری شده قد برافراشته است. این مناره‌ها به ارتفاع  42 و قطر 8/2 متر دارای پلكانی در میان است. سطح بیرونی مناره دارای كتیبه‌هایی به خط بنایی است كه به صورت مارپیچ بالا می روند و در زیر مقرنس‌های فوقانی نیز كتیبه‌ای به خط ثلث نگاشته‌اند. سر در مسجد در مركز جلوخان واقع گردیده  و در طرفین آن، دو حجره به قرنیه یكدیگر تعبیه گردیه است. سر در دارای ازاره و سكوهایی مرمرین است، در بالای در ورودی نیز از تخت سنگ‌های بزرگ مرمری استفاده شده است. طاق سردر، در حاشیه بیرونى، با كاشی پیچ فیروزه رنگ بسیار زیبایی تزیین شده كه در پایین به پایه‌هایی به شكل  گلدان‌های مرمری كه با ظرافت بسیار ساخته‌ شده‌اند، منتهی می‌گردند. بقیه سطوح سردر و جلوخان، با كاشی‌های نفیس معرق و كتیبه‌های متعدد و سطح زیرین طاق سردر با مقرنس‌های كاشی بسیار زیبا پوشش یافته است5. كتیبه تاریخی سردر مسجد به خط ثلث «علی‌رضا عباسی» و مورخ به سال 1025 ه.ق حاكی از آن است كه شاه عباس اول این مسجد را، كه در كتیبه مسجد جامع نامیده شده، از مال خالص خود بنا كرده و ثواب آن را به روح جد اعظم خود شاه طهماسب اهدا نموده است. در ذیل این كتیبه به خط «محمدرضا امامی» كتیبه دیگری نصب شده كه به موجب آن از مقام معماری و مهندسی معمار مسجد جامع جدید اصفهان (در مقابل مسجد عتیق) یعنی استاد علی اكبر اصفهانی و ناظر ساختمان محب‌علی بیك‌لله تجلیل شده است6. در ورودی مسجد چوبی است كه در زمان شاه صفی 1046 ه.ق با نقره پوشش یافته و اشعاری به خط نستعلیق بر آن نوشته شده است. بعد از گذشتن از این در وارد هشتی گنبددار می‌شوند و از آنجا از طریق راهروهای گنبددار به صحن مسجد راه می‌یابند. جهت قبله و میدان نقش جهان و لزوم ساخت مسجد در جهت قبله درست، سبب شده كه معمار و طراح مسجد با ایجاد انحنای نامحسوسی در دهلیزهای ورودی در عین حال كه سردر و جلوخان را در جهت میدان ساخته، ساختمان اصلی مسجد را در جهت قبله درست بنا كنند. صحن مسجد به طول و عرض 70 در 50 متر، در میانه بنا واقع و دارای چهارایوان در چهار جهت اصلی و رواق‌ها و غرفه‌هایی دو طبقه در اطراف است. ازاره بناهای رو به صحن و داخل غرفه‌ها و ایوان‌ها، از مرمر مرغوب و بقیه سطوح تماما با كاشی هفت رنگ مزین شده است7. ایوان جنوبی صحن، به دو دهنه حدود 18 و ارتفاع 32 متر، با تزیینات غنی كاشی و مقرنس و دو مناره به ارتفاع 48 متر، مهم‌ترین و باشكوه‌ترین ایوان مسجد است. كف ایوان با كاشی فیروزه‌ای و ازاره‌های آن با سنگ مرمر پوشیده شده است. كتیبه سراسری ایوان به قلم عبدالباقی ‌تبریزی و به خط ثلث سفید بر زمینه لاجوردی است. طاق ایوان و پوشش كاشی آن كه شكاف برداشته بوده، در دوره محمدشاه قاجار 1261 ه.ق به وسیله منوچهرخان معتمدالدوله، حاكم اصفهان، به طور سطحی تعمیر  و در دوره اخیر به طور اساسی تعمیر و مرمت شده است. مناره‌های ایوان با كاشی پوشش یافته و بر آن، كتیبه‌هایی به خط بنایی حنایی رنگ بر زمینه فیروزه‌اى، همچنین در قسمت فوقانی مناره، آیات قرآنی به خط ثلث سفید بر زمینه لاجوردی نوشته شده است 8. از راه درگاه ضلع جنوبی ایوان وارد فضای گنبدخانه به ابعاد 50/22 در 50/22 متر می‌شوند كه زیباترین و مهمترین بخش مسجد است. تمام بدنه این بخش، با كاشي كاريهاي هفت رنگ پوشش يافته و كتيبه سر تا سري زير گنبد آن به خط ثلث بر زمينه لاجوردي به قلم عبدالباقی تبریزى و مورخ 1036 ه.ق است. در ضلع جنوبی گنبدخانه، محراب كاشی كاری با كتیبه‌ای به خط محمدصالح خوانساری و به تاریخ 1038 ه.ق واقع است. در جوار محراب، منبری مرمرین با 14 پله قرار دارد كه با ظرافت بسیاری تراشیده شده است 9. صورت مربع گنبدخانه در بالا با گوشه‌‌سازی به دایره تبدیل و گنبد دو پوسته بنا به دهانه حدود 21 متر بر آن نهاده شده است. ارتفاع گنبد از داخل، 38 و از خارج، 54 متر است. بر این اساس گنبد بنا از نوع دو پوسته گسسته با فاصله 15 متر بین دو پوسته است. گنبد تماما با كاشی پوشش یافته و در گردنی آن، هشت نورگیر با پنجره‌های مشبك كاشی تعبیه شده، كه روشنایی فضای داخل را تأمین می‌كند. تزیینات خارجی گنبد از پایین به بالا به این ترتیب است: طاقهای كوچك و بزرگ، كتیبه تزیینی كمربندى، حاشیه تزیینی با نقوش هندسی و كلماتی به خط بنایى، طاقنماها و پنجره‌های مشبك كاشی با لوحه‌هایی متضمن صلوات كبیره، نقوش اسلیمى، كتیبه‌هایی به خط كوفی بنایى، نوار حلقوى، كتیبه كمربندی به خط ثلث سفید بر زمینه آبی و سطح گنبد پیازی شكل كه  با آجرهای لعاب‌دار آبی رنگ، اسلیمی‌های دهن‌اژدری و گل و بوته ظریف مزین شده است. این گنبد به همراه ایوان و مناره‌های آن، در دوره اخیر به طور اساسی تعمیر و مرمت شده است. از ویژگی‌های گنبد‌خانه جنوبى، انعكاس صدا در آن است10. در دو طرف فضای گنبدخانه، شبستانهای ستون‌دار مستطیل شكلی قرار دارند كه به طور قرنیه باهشت گنبد كوچك، سوار بر طاق‌های آجری و ستونهای سنگی ظریف هشت‌گوش، پوشش یافته‌اند. این شبستان‌ها نیز با كاشی زینت یافته و دارای پنجره‌های مشبك ظریف، ازاره‌های مرمرى، محراب و كتیبه‌های نفیس هستند. كتیبه نمای خارجی محراب شبستان غربى، به خط ثلث سفید بر زمینه لاجوردی مشتمل بر آیات قرآنی به خط رضا امامی مورخ 1077 ه.ق است. كتیبه درون محراب به خط ثلث طلایی دارای همین رقم است. در دو طرف غربی و شرقی صحن، به قرینه یكدیگر، دو ایوان و در پشت آنها، دو گنبدخانه كوچكتر قرار دارد. ایوان‌ها دارای ازاره مرمری و سطح كاشی كاریهای زیبا مزین شده است، و دارای محراب‌های زیبا و كتیبه‌های نفیس دیگری است. ایوان غربی در بالا دارای گلدسته‌ای برای اذان ودر زیر دارای پنجره‌های مشبك معرق جهت روشنایی گنبدخانه است. كتیبه‌های این ایوان و گنبدخانه، مورخ 1039 و 1040 ه.ق و به خط محمدرضا امامي و عبدالباقی تبریزى هستند كه به خط ثلث سفيد بر زمينه كاشي لاجوردي نوشته شده‌اند. كتیبه‌های ایوان و گنبد‌خانه شرقی به همان شیوه به خط محمد غنی و محمدصالح اصفهانی و مورخ 1038 ه.ق هستند11. ایوان شمالی مسجد به خاطر اعمال چرخشی كه در بنای مسجد نسبت به جهت میدان نقش جهان صورت گرفته است، به جای اینكه چون دیگر ایوانها در انتها زاویه قائمه داشته باشد،‌طرحی با زوایای مثلثی دارد و در یكی از اضلاع این مثلث، درگاه طاق‌دار عریضی به هشتی ورودی متصل می‌شود كه به وسیله سنگی مسدود شده است تا چرخشی اعمال شده یكباره در محل عبور به چشم نیاید. بدین‌رو، نمازگزاران مجبور هستند برای ورود به مسجد، از دو دهلیز كناری ایوان برای ورود به صحن استفاده كنند. این ایوان دارای چهار نورگیر از معرق مشبك است كه روشنایی داخل هشتی را تامین می‌كند. كتيبه ايوان به خط عبدالباقی تبریزى و مورخ 1035 ه.ق است 12. در گوشه جنوب‌غربی مسجد، مدرسه‌ای واقع است كه بوسیله دو مدخل بزرگ به صحن مسجد و سه مدخل بزرگ دیگر به محوطه زیر گنبدغربی مسجد متصل می‌شود و سلیمانیه نام دارد. سردر این مدرسه به سمت كوچه پشت مسجد دارای كتیبه‌ای ازاولین سال سلطنت شاه سلیمان صفوی است، این كتیبه به خط ثلث سفید بر زمینه كاشی لاجوردی رنگ نوشته شده به قلم محمدرضا امامی مورخ به سال 1078 ه.ق است13. و به همین علت است كه آن را سلیمانیه نامیده‌اند. این نهاد آموزشی قرینه مدرسه عباسی (ناصریه) است و حجره‌ای ندارد و اطراف آن غرفه‌هایی كه در داخل و خارج آن با كاشی‌های هفت رنگ تزیین شده قرار گرفته است14. در این مدرسه، قطعه سنگ ساده‌ای به شكل شاخص در محل معینی تعبیه شده است كه ظهر حقیقی اصفهان را در چهار فصل نشان می‌دهد و چنانكه می‌گویند محاسبه آن را شیخ‌بهایى، دانشمند، فقیه و ریاضی‌دان معروف عهد شاه عباس انجام داده است. سطح فوقانی این شاخص به شكل مثلث قائم‌الزاویه است كه وتر مثلث در جهت طرفی است كه ظهر را تعیین می‌كند و یك ضلع مجاور زاویه قائمه وصل به دیوار است و ضلع دیگر نماینده قبله مسجد است15. مدرسه سلیمانیه چون اكثر مدارس عهد صفوی اختصاص به آموزش‌های مذهب شیعه اثنی‌عشری داشته است. از جمله علمای عهد صفوی كه از شاگردان ملامحمدباقر مجلسی (1037 ـ 1110 ه.ق) بوده و در این نهاد آموزشی به تحصیل مشغول بوده است مولانا جمشید كسكری است16. در گوشه جنوب‌شرقی مسجد مدرسه عباسی قرار دارد و به مناسبت اینكه در عصر ناصرالدین‌شاه قاجار در آن تعمیراتی به عمل آمده است مدرسه ناصری نیز نام گرفته است و گرنه بنای اولیه آن مربوط به اواخر دوره شاه عباس اول است17. آنچه مسلم است به موجب كتیبه‌های تاریخداری كه بر جای مانده است تزیینات كاشی‌كاری و كتیبه‌های آن از دوره شاه عباس دوم می‌باشد18. چند حجره در ضلع شرقی این مدرسه برای سكونت طلاب ساخته شده و این بر خلاف مدرسه قرنیه آن یعنی سلیمانیه است كه در آن حجره‌ای وجود ندارد. ایوان جنوبی مدرسه عباسی دارای الواح و كتیبه‌هایی است كه بر‌ آن صلوات بر چهارده معصوم نوشته شده است و به خط محمدرضا امامی به سال 1077 ه.ق است19. كتیبه داخل محراب در این مدرسه مربوط است به دوره شاه سلیمان صفوی و به خط ثلث سفید بر زمینه لاجوردی رنگ كه به قلم محسن امامی در سال 1095 ه.ق است. این مدرسه كه در عهد شاه عباس اول جهت تعلیمات مذهب شیعه امامیه به ویژه تعلیم حدیث و فقه تاسیس شده بود در دوره قاجاریه نیز به خاطر نزدیكی به منازل علمای خاندان نجفی معروف به مسجد شاهی دارای رونق خاصی بوده است20. برخی حجره‌های این مدرسه در دست برخی طلاب سالخورده بوده است و كمتر مورد استفاده علمی است.

پی‌نوشت‌ها:

1ـ وقایع السنین والاعوام، ص 507، تاریخ عالم آرای عباسى، ج 3، ص1677

2ـ ر.ك: گنجینه آثار تاریخی اصفهان، ص 427

3ـ ر.ك: همان، ص 429؛ آثار ایران، ج 4، ص 287

4ـ ر.ك: اثار ملی اصفهان، صص 655 ـ 687

5ـ ر.ك: معماری ایران، صص 210 ـ 211

6ـ اصفهان، ص 124

7ـ ر.ك: معماری ایران، صص 210 ـ 211

8ـ ر.ك: گنجینه آثار تاریخی اصفهان، صص 460 ـ 462

9ـ ر.ك: همان، صص 462 ـ 464

10ـ ر.ك: گنجینه آثار تاریخی اصفهان، صص 436 ـ 455؛ آثار ملی اصفهان، صص 659 ـ 686

11ـ همان

12ـ همان

13ـ ر.ك: گنجینه آثار تاریخی اصفهان، ص 457.

14ـ همان، ص 454

15ـ آشنایی با شهر تاریخی اصفهان، ص 80

16ـ علامه مجلسى، ص 338

17ـ تاریخ مدارس ایران، ص 267

18ـ گنجینه آثار تاریخی اصفهان، ص 454

19ـ همان

20ـ ر.ك: تاریخ علمی و اجتماعی اصفهان، ج 3، ص 304

 

منابع و مأخذ:

1ـ آثار ایران، آندره گدار، جلد چهارم، ترجمه: ابوالحسن سروقدم،‌ انتشارات آستان قدس رضوى، چاپ اول، 1368 ش

2ـ آثار ملی اصفهان، ابوالقاسم رفیعی مهرآبادى، تهران، انتشارات انجمن آثار ملى، 1352 ش

3ـ آشنایی با شهر تاریخی اصفهان، لطف‌الله هنرفر، اصفهان، انتشارات گلها، چاپ اول، 1372 ش

4ـ اصفهان (كتاب جوان)،‌ شركت سهامی كتابهای جیبى، چاپ دوم، 1356 ش

5ـ تاریخ عالم آرای عباسى،‌ اسكندربیك تركمان، تصحیح: دكتر محمداسماعیل رضوانى، تهران، دنیای كتاب، چاپ اول، 1377 ش (3جلد)

6ـ تاریخ علمی و اجتماعی اصفهان در دو قرن اخیر، سیدمصلح‌الدین مهدوى، قم، نشریه الهدایه، چاپ اول، 1367 ش (3جلد)

7ـ تاریخ مدارس ایران از عهد باستان تا دارالفنون، حسین‌سلطانزاده، تهران، انتشارات آگاه، 1364 ش

8ـ علامه مجلسی (بزرگ مرد علم و دین)،‌ علی دوانى، تهران، امیركبیر،‌ چاپ اول، 1370 ش

9ـ گنجینه آثار تاریخی اصفهان، لطف‌ا... هنرفر، انتشارات ثفقی اصفهان، چاپ دوم، 1350 ش

10ـ معماری ایران، آ ـ پوپ، مترجم: غلامحسین صدری‌افشار، ارومیه، انتشارات انزلى، چاپ اول، 1366 ش

11ـ وقایع السنین والاعوام، عبدالحسین‌ خاتون‌آبادى، تصحیح: محمدباقر بهبودى، تهران، كتابفروشی اسلامیه، 1352 ش.