سوء هاضمه

دكتر ناصر ابراهيمي درياني ـ دكتر رايكا جمالي

بيماري بدخيم معده و مري بيماري‌هاي بدخيم معده و مري در كمتر از3درصد مبتلايان به سوءهاضمه وجود دارند. افراد با سابقه قبلي بدخيمي‌هاي معده و مري، سابقه جراحي معده و به نظر بعضي محققين عفونت هليكوباكتر پيلوري در خطر بالاتري براي ابتلا به بيماري‌هاي بدخيم قرار دارند و در اين گروه از بيماران، هنگام مراجعه با علايم سوء هاضمه بايد با دقت اقدامات تشخيصي به منظور رد بدخيمي انجام پذيرد. بيماري‌هاي كيسه صفرا، مجاري صفراوي و لوزالمعده علامت بيماري‌هاي كيسه صفرا و مجاري صفراوي معمولاً به صورت درد و سنگيني به دنبال مصرف غذاهاي سنگين و پرچرب بوده كه تا چندين ساعت ادامه مي‌يابد. در بعضي افراد اين علايم شديد نبوده و ممكن است فقط به صورت احساس سنگيني بعد از مصرف غذا بروز كند كه در اين صورت با علايم ناشي از زخم پپتيك مي‌تواند اشتباه شود. دردناشي از اختلالات لوزالمعده به صورت مداوم در قسمت فوقاني شكم بوده و معمولاً به دنبال مصرف غذا تشديد شده و گاهي اوقات با انتشار به پشت همراه است.درد ناشي از بدخيمي‌هاي لوزالمعده با كاهش وزن شديد، بي اشتهايي مفرط و يا يرقان همراه مي‌باشد. علل نادر ديگري مانند اختلالات غدد درون ريز(كم كاري و پركاري تيروئيد) عفونت‌هاي گوارشي(ژيارديا)، التهاب معده با علل مختلف نيز ممكن است به صورت سوء هاضمه تظاهر پيدا كنند. سوء هاضمه بدون زخم پپتيك در 50 تا 70درصد به سوء هاضمه مزمن(بيش از 12هفته) هيچ گونه ضايعه ساختاري با اهميتي در اندوسكوپي مشاهده نمي‌شود و به اين اختلال بيماري«سوء هاضمه بدون زخم پپتيك» اطلاق مي‌شود. اكثر اين بيماران( دو سوم موارد) با گذشت زمان بهبود پيدا مي‌كنند. علت اين بيماري به خوبي شناخته نشده و بعضي از محققين بر اين عقيده هستند كه اين بيماري جزيي از اختلالات غير ساختاري دستگاه گوارش مانند سندرم روده تحريك پذير حدود دو سوم مبتلايان به سندرم روده تحريك پذير از سوء هاضمه همزمان شكايت دارند و بالعكس. اين گونه بيماران علايم غيرگوارشي به صورت سردردهاي ميگرني، فيبروميالژي و نيز شكايت ‌هاي مربوط به دستگاه ادراري و دستگاه تناسلي زنانه نيز دارند. در اين بيماري مانند ساير بيماري‌هاي غير ساختاري دستگاه گوارش، شناخت عوامل فيزيولوژيك، عوامل رواني و ادراك مغزي و تاثير آنها بر بروز علائم بسيار با اهميت است. بيماران با اختلالات فيزيولوژيك معده ولي بدون فشارهاي رواني و برخوردار از يك سيستم حمايتي اجتماعي مناسب، جهت درمان به پزشك مراجعه نكرده و يا در صورت مراجعه با اندكي تغيير در شيوه زندگي، تغذيه و اطمينان بخشي توسط پزشك درمان مي‌شوند. اين در حالي است كه مبتلايان با اندك اختلال فيزيولوژيك معده ولي بدون سيستم‌هاي حمايت اجتماعي و خانوادگي و داراي تنش‌هاي روحي، بسيار بد به درمان جواب مي‌دهند.اختلالات فيزيولوژيك معده شامل اختلالات حركتي و تخليه معده از غذا، اختلال شل شدن قسمت فوندوس معده پس از صرف غذا، حساسيت بيش از حد گيرنده‌هاي احشايي و عفونت‌هليكوباكترپيلوري معده هستند. بيماري زخم معده و دوازدهه (زخم پپتيك) زخم پپتيك بيماري شايعي است كه ميليون‌ها نفر را در سال تحت تأثير قرار مي‌دهد. حدود 10درصد هزينه‌هاي طبي بيماري‌هاي دستگاه گوارشي صرف اين بيماري مي‌شود كه نشانگر نقش مهم آن در سيستم مراقبت‌هاي بهداشتي است. در سال‌هاي اخير پيشرفت‌هاي چشمگيري در شناخت روند ايجاد بيماري با توجه به نقش عفونت هليكوباكترپيلوري و داروهاي ضدالتهابي غير استروئيدي در ايجاد آن پديد آمده است. فرايند ايجاد بيماري بيماري زخم پپتيك به نقص‌هايي در مخاط پوشاننده معده و دوازدهه است. عفونت هليكوباكترپيلوري و داروهاي ضدالتهابي غيراستروئيدي از مهمترين عوامل ايجاد‌كننده اين بيماري هستند. در حالت طبيعي تعادلي بين ترشح اسيد معده و عوامل دفاعي مخاطي در برابر اسيد، در معده و دوازدهه وجود دارد. زخم در معده و دوازدهه هنگامي عارض مي‌شود كه ترشح اسيد بر عوامل دفاع مخاطي غلبه پيدا كند.داروهاي ضدالتهابي غيراستروئيدي، عفونت هليكوباكتر پيلوري، الكل و اسيدهاي صفراوي سبب از بين رفتن اتصالات محكم بين سلول‌هاي پوشاننده مخاطي معده و دوازدهه شده و امكان نفوذ اسيد را به لايه‌هاي عمقي را ميسر مي‌سازند. در مقابل اين عوامل تخريب‌كننده مخاطي، عوامل دفاعي مانند سيستم گردش خون مخاط، تكثير و ترميم سلول‌هاي مخاطي و اتصالات محكم بين سلولي از ايجاد زخم جلوگيري مي‌كنند. شيوع سالانه 8/1درصد از افراد جامعه دچار اين بيماري مي‌شوند و احتمال ابتلا به اين بيماري در طول زندگي حدود 10درصد است. شايان ذكر است كه ميزان شيوع در مناطق مختلف بر اساس وجود عوامل خطرساز (مثل عفونت هليكوباكتر پيلوري) متفاوت است. ميزان بستري در بيمارستان‌، مراجعه به پزشكان و نيز عوارض و مرگ و مير ناشي از بيماري زخم پپتيك در طي دهه‌هاي اخير به ميزان چشمگيري كاهش يافته است. علت اين كاهش شناسايي نقش ميكرب هليكوباكتر، وجود درمان‌هاي مؤثر براي ريشه‌كني ميكروب و نيز توليد داروهاي قوي مهار كننده اسيد است. در حال حاضر ميزان مرگ و مير يك در 100هزار بيمار و ميزان بستري در بيمارستان 30مورد به ازاء هر 100هزار بيماري است. شيوع جنسي بيماري در زن و مرد يكسان است. با افزايش سن شيوع بيماري نيز افزايش مي‌يابد. علائم *درد شايعترين علامت بيماري درد ناحيه فوقاني شكم (زير جناغ سينه در خط وسط) است. درد ماهيت سوزشي داشته و در زخم دوازدهه در حالت ناشتا (2 تا 3 ساعت بعد از صرف غذا) تشديد شده و با مصرف غذا و داروهاي مهار كننده اسيد معده بهبود مي‌يابد. در زخم معده اين پديده برعكس بوده و درد بيمار با مصرف غذا تشديد مي‌شود و به همين خاطر مبتلايان از سيري زودرس و كاهش وزن شكايت دارند. اين درحالي است كه مبتلايان به زخم دوازدهه به علت مصرف بيش از حد غذا، جهت جلوگيري از بروز درد، ممكن است چاق شوند. درد ناشي از زخم پپتيك ممكن است سبب بيدار شدن بيمار از خواب شود و گاهي به پشت انتشار يابد.