الف) تقويت‏ خوف از عذاب

پيدايش خوف از عذاب، تدريجى است، بنابراين ما بايد تلاش كنيم نخست همان عبادت از روى خوف را تقويت كنيم، چون اين مراحل تدريجا پيدا مى‏شود . دعاها و مناجات‏هايى كه در آن ترس از عذاب شب اول قبر، صحنه‏ى قيامت و ... آمده، به خوبى گوياى اين نكته است . امام سجاد ( عليه السلام) در دعاى ابوحمزه ثمالى مى‏فرمايد: از ترس تنگى لحد، تاريكى قبر، تنهايى و غربت كه زجر آور است، ضجه مى‏زنم . اين عبادت در دعاى ابوحمزه بسيار كوبنده و تكان دهنده است كه خدايا من هنوز فرشى براى قبرم تهيه نكرده‏ام، چراغى براى روشنايى قبرم نيفروخته‏ام، بميرم چه كسى از من بدبخت‏تر خواهد بود؟

عذاب‏هايى را كه در قرآن صريحا بيان شده است، جدى بگيريد . خداوند در روز قيامت‏به ملائكه امر مى‏كند اين مجرم را با زنجيرى كه هفتاد زراع طول آن است، ببنديد و او را به سوى جهنم بكشانيد . در روايت آمده است كه اگر قطره‏اى ازنوشيدنى‏هاى جهنميان در دنيا بيفتد، تمام موجودات زنده از گند آن هلاك مى‏شوند . از آن طرف درباره‏ى شربت‏هاى بهشتى آمده است كه اگر يك قطره‏اش در دنيا بيفتد، تمام آب‏هاى دنيا را معطر مى‏كند .

ب) بلند همتى و تقويت آن

خدا به انسان چنان قدرتى داده است كه مى‏تواند آن چنان بالا برود كه نيت‏هاى سطح پايين در مقابلش رنگ ببازد . اگر انسان مقدارى از هوس‏هايش دست‏بردارد، اين كار شدنى است . براى تقويت همت، افزون بر حالات ملكوتى و نورانى پيشوايان دين، ( عليهم السلام) مى‏توان به شيوه‏ى زندگى بزرگان نيز مراجعه كرد . بسيارى از علما وجود داشته و دارند كه داستان‏هايشان به راستى تكان دهنده، آموزنده و در خور تفكر و انديشه است . يكى از مراجع بزرگ، داستانى از مرحوم شيخ انصارى نقل كردند كه ايشان در يكى از روزهاى گرم تابستان از درس برگشتند و وارد منزل شدند (تابستان نجف پنجاه - شصت درجه بالاى صفر) و فرمودند آب برايم بياوريد . آن وقت‏يخچال و فريزر و امكانات امروزى نبود . در فاصله‏اى كه اهل منزل رفتند از سرداب آب بياورند، شيخ انصارى ( رحمه الله) در اين فاصله كوتاه به نماز مشغول شدند تا از فرصت‏به خوبى استفاده كرده باشند . در حال تشنگى بالب‏هاى خشك به نماز مى‏ايستد و حالى به او دست مى‏دهد كه از شوق عبادت پس از پايان سوره‏ى حمد يكى از سوره‏هاى طولانى قرآن را مى‏خواند، پس از نماز آبى كه برايش آورده بودند، گرم مى‏شود و شيخ ( رحمه الله) همان آب گرم شده را تناول مى‏كند .

بنابراين براى دست‏يابى به مراحل برتر نيت، تلاش كنيم به تدريج همت را از مرتبه‏ى پايين عبادت بالاتر ببريم .

ج) تقويت لذت بردن از عبادت

از ديگر كارهايى كه مى‏شود براى دست‏يابى به اخلاص و لذت عبادت انجام داد، اين است كه انسان در شبانه روز بنا بگذارد دو ركعت نماز بخواند و به خودش تلقين كند كه چون خدا اهل عبادت و دوست داشتنى است، براى شكر نعمت‏هايش اين را به جا مى‏آورم . هرچند هيچ پاداشى هم به من ندهد يا حتى مرا به جهنم ببرد! البته اين دومى خيلى مشكل است . از اين رو دست كم همان راه اول را برگزيند .

اگر انسان از كارهاى كوچك شروع كرد و اين را به خودش تلقين كرد كه هيچ چشم‏داشتى از اين عبادت ندارد، شايد كم كم بتواند براى كارهاى بيش‏تر توفيق اخلاص و دست‏يابى به نيت‏هاى سطح بالا پيدا كند .

د) عرضه ‏ى اعمال به قرآن

جابربن يزيد - از اصحاب خاص امام صادق و امام باقر ( عليهم السلام) - روايتى نقل نموده است كه مضمونش بسيار عالى و توجه به آن سودمند و راه گشاست . امام ( عليه السلام) فرمود: اى جابر! وقتى تو اهل ولايت ما هستى كه اگر همه‏ى اهل شهر تو جمع شوند و بگويند تو آدم خوبى هستى، آفرين و زنده باد ديگران در تو هيچ اثرى نداشته باشد و اگر همه‏ى مردم جمع شوند و به تو ناسزا بگويند، هيچ ناراحت نشوى . كارهايت را بر قرآن عرضه كن، ببين اگر مورد رضايت‏خداست، خدا را شكر كن كه چنين توفيقى به تو داده است، خواه ديگران خوب بگويند يا بد بگويند . اگر كار تو خلاف آن چيزى است كه خدا فرموده است، توبه كن .

توجه به اين مطلب در انجام اعمال خالصانه به انسان كمك مى‏كند . همه ما ممكن است ناخودآگاه به نوعى از ريا مبتلاشويم . انسان معمولا قصد نمى‏كند از روى آگاهى عبادت را براى خودنمايى انجام دهد، ولى شيطان با وسوسه برنيت‏ها اثر مى‏گذارد، به گونه‏اى كه اگر قلبمان را وارسى كنيم، خواهيم يافت كه انگيزه‏ى ما در اين عبادت خالص است‏يا ناخالص .

نشانه‏ هاى رياكاران

بزرگان و علماى اخلاق علامت‏هايى را براى رياكاران معرفى كرده‏اند . كسى كه مى‏خواهد عبادتى بى‏ريا داشته باشد، مى‏تواند با در نظر داشتن اين نشانه‏ها خويش را بيازمايد و به نيت‏خالص يا آلوده به رياى خود پى ببرد . اميرالمؤمنين ( عليه السلام) در روايتى نشانه‏هاى زير را براى شخص رياكار يادآور شده‏اند:

الف) رياكار در حضور ديگران عبادتى بانشاط و سرزنده دارد، اما در خلوت، كسالت، خستگى و بى نشاطى او را فرا مى‏گيرد . چنين شخصى در برابر اين پرسش كه آيا خداى خلوت و جلوت فرق مى‏كند، چه پاسخى دارد؟ اگر كار براى خداست، خداوند در همه جا حضور دارد .

ب) اگر كسى به ستايش عمل نيك رياكار برآيد و ازنماز و ساير عبادت‏هاى وى تعريف و تمجيد كند، خرسند مى‏شود، اما اگر از كارهاى او - حتى كارهاى نيك - بدگويى و عيب‏جويى كند، ناراحت مى‏شود . در صورتى كه اگر او كار را براى خدا انجام داده است، سپاس و ناسپاسى مردم چه تاثيرى دارد؟ اگر او كار را براى خدا انجام داده است، پاداشش را نيز خداوند كريم خواهد داد . فرض كه ديگران به ارزش‏كار او پى نبرند يا حتى بدگويى كنند، نبايد سخن ديگران تاثيرى در رفتار او داشته باشد . به عنوان مثال به شخصى كه مدتى در يك نهاد، سازمان و اداره‏اى، خدماتى را به جامعه ارائه داده است، اما پس از مدتى آن كار را به بهانه‏ى ناسپاسى و قدرنشناسى مردم رها مى‏كند، مى‏توان اشاره كرد .

اگر فرد، كار را براى خوشنودى خداوند انجام دهد، حتى اگر ديگران به جاى تشويق و آفرين، ناسزا هم بگويند، براى او مهم نيست، مهم آن است كه خداوند سپاس‏گزار و قدردان تلاش او باشد . بنابراين اگر شخص به اين مقام دست‏يافت كه بدگويى يا ثناگويى ديگران براى او فرقى نداشت، به مقام والاى اخلاص دست‏يافته است .

بنابراين اگر ما نيت و - انگيزه‏مان را در عبادت‏ها بررسى كرديم و دريافتيم كه خالص نيست، بى گمان به ريا مبتلا هستيم .

                             برگرفته از سلسله سخنرانى‏هاى حضرت آيت‏الله مصباح يزدى