بازارهای اصفهان
در اصفهان بازار از قدیم الایام وجود داشته است و یك یك از بازارهاى ویران شده نیز در جاى خود بیان گردید.
بازارهائى كه بیشتر آن از ساختمان سلاطین و بخصوص صفویه است و وجود دارد بقرارى است كه در پائین مینگارد:
سر در قیصریه
در مقابل مسجد شاه در شمال میدان شاه اصفهان سردرى هلالى شكل با كاشیكارى مجلل و با شكوهى پدیدار است كه از آنجا داخل بازار قیصریه می شوند.
این سردر به امر شاه عباس بزرگ در سال1011ه.ق از روى سردر قیصریه آسیاى صغیر ساخته شده و چون در قدیم الایام عموم مردم بخصوص سلاطین و پادشاهان به اوضاع كواكب توجه داشتند ساختمان ها را نیز در ساعات میمون و اقترانات سعد بنا می كردند و گویا هنگام شروع به ساختمان ها این بنا طالع در برج قوس بوده است و از این رو در بالاى سر در برج قوس را كه از ستاره هائى تشكیل می شود كه پیكره كمان را نشان می دهد ترسیم و انسان نیم تنه دیگر آن به صورت حیوان درنده اى است با درست داشتن تیر و كمان نقاشى كرده اند و در وسط این سر در نقش خورشید با طرزى جالب و عالى مشاهده می شود.
در داخل این سردر نقاشی هاى بسیار زیبا وجود دارد كه در اثر مرور و زمان خراب و از بین رفته و آن تصویر یكى از جنگ هاى شاه عباس بزرگ با ازبكها می باشد. در بالا و پائین سمت راست تصاویرى از مردان و زنان اروپائى در حال عشرت نمودار و طرف چپ شكارگاه است. در قسمت بالا روبرو دریچه اى است كه در قدیم جاى ساعت بزرگى بوده و در اوقات روز زنگ هائى میزده و پاندولش موجب حركات و بازی هاى گوناگون به اشكال منقش مانند پرندگان و حیوانات كه از چوب نقاشى شده بود می گردید. و گفته اند كه در بالاى آن ساعت ناقوسى وجود داشته كه از دیر هرمز شاه آورده بود.
طرفین سر در قیصریه سكوهاى وسیعى از سنگ یشم و سماق نصب شده است در قدیم جواهر فروشان و زرگران بساط خود را روى آنها گسترده و متاع هاى خود را به فروش می رسانیدند. در جبهه چپ سر در منظره شكار دسته جمعى شاه عباس و نیز تصویر جوانى را نشان مى دهد.
در طرفین سر در نقاره خانه اى وجود داشته كه تا این اواخر در ایوان هاى آن هنگام غروب و طلوع آفتاب چنانچه مرسوم بود نقاره می نواختند، نگارنده بیاد دارم كه در سال هاى تا 1307 این عمل انجام می شد. در حجرات و ایوان هاى نقاره خانه نقاشی ها و گچبری هاى عالى مانند تزیینات طبقه ششم عالى قاپو وجود داشت كه در 1307 شمسى از میان رفت و تزیینات جدید انجام دادند.
هنگامى كه عابران وارد سر در می شوند داخل بازار قیصریه می گردند این از بناهاى شاه عباس بزرگ است كه در زمان قدیم گران بهاترین پارچه هاى زربفت را در آنجا می فروخته اند. نمایندگان تجار خارجى نیز در این بازار حجره هائى داشتند بازار مزبور كه به بازار شاهى نیز شهرت دارد از سر در قیصریه شروع و ببازار چیت سازها و از آنجا ببازار دارالشفا منتهى می شود و امروز محل فروش بهترین قلمكارها و كارهاى دستى اصفهان است. در این بازار محلى بنام ضربخانه معروف شاهى وجود دارد و سراى معروف شاه نیز در این بازار واقع است.
چهارسوى ضرابخانه كه مانند آن نه در اصفهان و نه در ایران وجود دارد چهارسوى بازار چیت سازها در جنب دارالشفا در این بازار واقع است. تیمچه هاى جهانگیز و شله نیز در همین بازار است. بازار سماور سازهاى كنونى كه در قدیم بازار مثقالى فروش ها موسوم بوده داراى چهارسوى بى نظیرى است مسمى به چهاركرباس فروش ها كه حوضى بسبك صفوى در وسط آن می باشد و بوسیله بازار كوچكى به چهارسوى چیت سازها متصل می شود.
این كه این بازار را مثقالى فروش ها می گفته اند از این رو بوده كه پارچه هاى گران بها و زریفت را در آن بازار مثقالى می فروخته اند. از بازارهاى متصل به بازار قیصریه است بازار زرگرها كه به امر شاه عباس و بوسیله محبعلى لله بیك بنا گردید است این بازار از چهارسوى كرباس فروش ها ببازار قهوه كاشی ها منتهى می شود وسط آن چهارسوى زیبائى قرار دارد و انشعاب آن بازارى است كه به دارالشفا منتهى می شود.
دارالشفا نام تاریخى بیمارستان بزرگ شاهى است كه در عهد صفویه وجود داشته و اكنون قسمتى از زمین ویرانه آن به صورت مسجدى كوچك بنام مسجد دارالشفا بنا شده و معروف است.
بازار دیگر بازار تفنگسازها می باشد كه از مبانى دوره شاه عباس بزرگ است بازار مزبور از در سراى مخلص به بازار سماورسازها منتهى می شود و بازار منشعب از آن چخماق سازها نام دارد این دو بازار را زمانى بنام بازار شمشیرگرها می خواندند.
تاریخ قطعى ساختمان سر در مذكور معلوم نیست آنچه مسلم است در سال 1014 كه شاه عباس بازار قیصریه و تمام بازارهاى اطراف میدان نقش جهان و كاروانسرا و حمام نزدیك میدان از ساخته هاى خود را وقف بر پیغمبر اسلام نموده و صورت وقفنامه آن در كتاب قصص الخانانى ضبط شده سر در قیصریه هم ساخته شده بوده است. ولى این نكته با آنچه در آثار ایران گفته شده كه تاریخ اتمام ساختمان سر در قیصریه سال 1026 ه.ق است مطابقت ندارد مگر این كه گفته شود تزئینات و نقاشی هاى آن در سال 1026 ه.ق انجام یافته است.
در گنجینه آثار تاریخى اصفهان درباره كتیبه سر در قیصریه چنین نوشته شده است:
بین نقاشی هاى جبهه هاى سه گانه سر در قیصریه و پشت بغل هاى كاشیكارى عهد صفویه در دوره سلطنت ناصرالدین شاه قاجار دستور طل السلطان حكمران اصفهان یك حاشیه كاشیكارى در امتداد سه جانب سر در و بعرض سى سانتیمتر به تزیینات این سر در اضافه شده است و به این مناسبت كتیبه اى نیز نصب شده كه بخط نستعلیق سفید بر زمینه كاشى خشت لاجوردى بشرح زیر است:
در عهد دولت و زمان و سلطنت اقتدار سلطان الاعظم و الخاقان الاكرم، اعدل الخواقین و اكرم السلاطین اعلیحضرت قدر قدرت شاهنشاه جمجماه پادشاه اسلام پناه السلطان بن السلطان بن السلطان و الخاقان بن الخاقان ابو.... خسرو، صاحب قران ناصرالدین شاه قاجار خلدالله ملكه و سلطانه بر حسب امر قدر قدر مبارك حضرت سپهر رفعت اقدس اشرف امجد ارفع و الاشاهنشاه زاده اعظم ظل السلطان حكمران و فرمانرواى ایالات اصفهان و فارس و عراق و عربستان و لرستان و یزد و مضافات و بسر كارى و اهتمام مقرب الخاقان میرزا نصرالله خان مستوفى مخصوص صورت اتمام و سمت انجام پذیرفت كتیبه المنتسب بسیادة القرشى چاكر درگاه اسدالله الحسینى القرشى سنه 1298.
و در وسط این حاشیه كارى در جانب غربى سر در بخط نستعلیق آبى بر زمینه كاشى سفید نوشته شده.
بسعى مقرب الحضره الوالا مصطفى قلیخان فراشباشى با تمام رسید.
و در انتهاى این حاشیه كاشیكارى بخط نستعلیق آبى بر زمینه سفید نوشته شده. عمل كمترین آقاجان فخار سنه 1298.
خطوط بنائى در طرفین جلو خان سر در قیصریه.
برجرزهاى طرفین مدخل بازار قنادها در سمت راست سر در قیصریه و بازار كفاش ها در سمت چپ سر در دو شكل مربع بخط بنائى لاجوردى رنگ معرق بر زمینه آجرى دو بیت شعر بشرح ذیل منقوش است.
غرض نقشى است كز ما باز ماند كه هستى را نمى بینم بقائى
مگر صاحب دلى روزى برحمت كند در كار مسكینان دعائى
در كتاب تاریخچه ابنیه تاریخى اصفهان راجع ببازار قیصریه چنین نوشته است:
در عقب سر در بازار شاهى مشهور به قیصریه است كه در سال 1029 ه و 1619 م در برابر قیصریه رم ساختمان گردیده. این بازار بزرگترین و با شكوهترین بازارهاى اصفهان بوده است و در وسط بازار محوطه بزرگ مدور شكلى است كه گنبد زیباى دارد و در طرف مغرب كاروانسراى با شكوه شاهى كه دو طبقه و داراى تقریباً 150 حجره است قرار دارد در مشرق بازار ضرابخانه بوده كه حالا تجارتخانه مى باشد در این بازار مانند قدیم پارچه هاى گوناگون و قلمكارهاى اصفهانى و غیره به فروش می رسد.
در جلو این سر در در قدیم حوض آب بسیار بزرگى وجود داشت و چهار بازار شاهى نیز همین جلوخان شروع می شده كه فعلاً بجاى حوض قدیمى گلكارى و حوض كوچك دیگرى از طرف شهردارى ساخته شده و نسبتا قابل توجه است.
در بالاى سر در قیصریه روى كاشى به خط نستعلیق نوشته شده كه:
در زمان سلطنت ناصرالدین شاه قاجار و حكمرانى ظل السلطان بسر كارى میرزا نصرالله خان مستوفى بسال 1218 تعمیر به عمل آمده و براى نگهدارى این سر در تاریخى تا این سال توجهى به عمل نیامده و نقاشی هاى آن از بین رفته و به داخله آن نیز خرابى وارد شده اكنون باستان شناسى در نظر دارد تا حد امكان آن را تعمیرات بنماید.
مجموعه سر در بازار و نقاره خانه طى شماره 103 بثبت تاریخى رسیده است.
بازار قیصریه
شرح این بازار و انشعابات آن در سر در قیصریه تشریح گردید و نیازى به اعادى آن نیست.
بازار گلشن یات جارچى
این بازار از چهارسوى قلندرها تا محل دروازه اشرف امتداد دارد و از ساختمان هاى عصر صفوى است.
اماكن قدیمه ایكه در این بازار واقع شده مسجد ملك على بیك جارچى باشى از عهد شاه عباس كبیر (1019 ه.ق) و مدرسه ملا عبدالله (1022 ه.ق) می باشد. سراهاى: جارچى باشى، بزرگ، گلشن، فخر، دو تیمچه كه همه تجارتى هستند در این بازار واقع شده اند.
بازار دروازه اشرف
این بازار از دروازه اشرف شروع تا چهارسو شاه و مدرسه ملا عبدالله امتداد دارد و از احداثات عصر صفویه است. مدرسه جده بزرگ( 1058ه.ق) و مدرسه ملا عبدالله از بناهاى شاه عباس كبیر در این بازار واقع است، چهارسوى شاه از بناهاى شاه عباس است.
سراهانى: محمد صادق خان، مخلص، تیمچه در قهوه كاشیها، تیمچه ملك و عصارخانه و حمام شاه در این بازار قرار دارند بازار منجم باشى كه به چهارسوى ساروتقى منتهى می شود از انشعابات این بازار است و قسمتى از كاشى كارى آن باقى مى باشد.
مدرسه جده كوچك (1056 ه.ق) از احداثات زمان شاه عباش ثانى نیز در این بازار (منجم باشى) واقع است. دنباله این بازار در زمان صفویه به بازار بسیار طولانى و بزرگ مشعلدار باشى متصل می شده كه امروز اثرى از آن نیست.
