��رابرت انتوني ايدن� دولتمرد انگليسي كه نام او مكررا در تاريخ معاصر ايران آمده است 14 ژانويه 1977، دو روز پس از هفتاد و نهمين زادروزش درگذشت. وي كه ده سال وزير امورخارجه انگلستان و 21 ماه نخست وزير اين كشور بود زبان فارسي، تاريخ سياسي و تاريخ ادبيات ايران را در دانشگاه آكسفورد فرا گرفته بود و رساله يک کنفرانس او در کلاس (پرزنتيشن ـ تکليف درسي) در تفسير يك شعر فارسي با مضمون �به دو چيز گيرند مر مملكت را؛ يكي زعفراني و پرنياني (تطميع کردن و رشوه دادن به مقامات موثر و فرماندهان نيروها ـ زعفراني يعني سکه طلا و پرنياني به معناي هديه از پارچه هاي گرانبها) و دگر، آهن آبديده يماني (شمشير و راه جنگ)� هنوز مورد استفاده قدرتمداران جهاني است (دو نمونه آن؛ اشغال نظامي آسان ايران در شهريور 1320 و در سال 2001 ، بركنار كردن طالبان از حکومت در افغانستان).
وي به عنوان وزير امور خارجه چرچيل از طراحان نقشه اشغال نظامي ايران، بركنارکردن رضاشاه كه ملي گرايي پيشه ساخته بود و سپس روي كار آوردن پسرش بود كه از ديدگاه ايدن مردي ترسو، مطيع قدرت بالادست، علاقه مند به �بله قربان شنوي و شنيدن تملق� بود و تمايل به خوشگذراني داشت. ايدن يک امير زاده انگليسي صاحب لقب و يک محافظه کار بود.
ايدن در يك مصاحبه در دهه 1960، يك مورد از ايام سخت خدمت دولتي خود را درگيري با دكتر مصدق بيان داشته و گفته بود كه مصدق به هيچ صراطي جز تامين حقوق كامل و حاكميت ايران مستقيم نبود و در اين راه حاضر به كوچكترين گذشت نمي شد. وي در همين مصاحبه از سياست معتدل هري ترومن رئيس جمهوري وقت آمريكا و دين آچسن وزير امور خارجه او در قبال دكتر مصدق انتقاد كرده و اين سياست را باعث طولاني شدن مسئله ايران و در نتيجه پيدايش تحول مشابهي در مصر خوانده بود (روي كار آمدن ناصر و ملي كردن آبراه سوئز كه منجر به كناره گيري ايدن در 1956 شد). ایدن در عين حال گفته بود كه همراهي آيزنهاور و وزير خارجه اش دالس با مساعي مربوط يه بركناري دكتر مصدق (براندازي 28 امرداد) به خاطر انگلستان نبود بلكه اين دو تن مي خواستند آمريكا جاي انگلستان را در خاورميانه بگيرد و به انگلستان نقش بازيگر دوم داده شود. ايدن در 1952 با "کلاريسا" 32 ساله برادر زاده چرچيل كه 20 سال جوانتر از او بود ازدواج كرد و يكي از شوخي هاي سياسي دكتر مصدق اين بود كه به مناسبت اين ازدواج گفته بود: چه خوب است كه ماه عسل اين مرد (ايدن) دائمي شود تا به دور از توطئه هاي او، ما فرصت داشته باشيم كارمان را بكنيم.
ايدن که در 36 سالگي وزير امورخارجه انگلستان شده بود و در دهه 1930چند ملاقات با هيتلر و موسوليني داشت گفته است که بر خلاف تصور عمومي، موسوليني مذاکره کننده اي آرام و خونسرد بود، ولي به آساني و بدون ملاحظه زير قولهايش مي زد او به هيچيک از تعهدات خود در قبال منطقه مديترانه و اتيوپي که به انگلستان سپرده بود عمل نکرد و از اتيوپي به سومالي و نقاط اطراف تعرض کرد و در مديترانه ازآلباني و يونان چشم برنداشت؛ سرزمين آلباني را تصرف و به يونان تعرض کرد. هيتلر شخصيت ديگري داشت؛ قول نمي داد و تعهد نمي سپرد. هيتلر براي گفتن بله؛ آنقدر اما، اگر و مگر و پيش نياز (پيش شرط) مطرح مي ساخت که به گرفتن توافق از او نمي ارزيد. هيتلر از بکار بردن سريع آن چه که در دسترسش بود و امکانات آلمان اباء نمي کرد و همين خصيصه سبب شده بود که در دل ساير دولتها هراس افکند. ايدن و هيتلر در سال 1918 (آخرين سال جنگ جهاني اول ) به عنوان دو نظامي متخاصم در جبهه "سم" با هم جنگيده بودند.
اين نکات (جملات قصار ) از ايدن به يادگار مانده است:
- صلح به هر بها مانع جنگ نمي شود.
- کوتاه آمدن در مذاکرات، اشتهاي طرف مقابل را افزايش مي دهد.
- جنگ، بايد پس از شکست همه تلاشهاي سياسي مورد بررسي قرار گيرد زيرا که نتيجه بکاربردن سرباز قابل پيش بيني نيست.
ـ پيش از ورود به جنگ، بايد راه خروج از آن را پيدا کرد.
