نور و روشنايي شهري در بسياري موارد توانسته زندگي شبانه بسيار زيبايي براي ما ايجاد كند اما آلودگي نوري ناشي از نورهاي مصنوعي ضربات جبران ناپذيري بر سلامت ما وارد مي كند كه اكثر مردم از آن غافل اند.
زندگي شبانه در زير نور مصنوعي باعث ايجاد رفتارهاي نامنظم و بروز بيماري هايي مي شود، كه بايد مورد توجه قرار گيرد. طبق آمارهاي اتحاديه اروپا 12درصد مردم دنيا از آلودگي نوري رنج مي برند به طوري كه 18درصد جمعيت اتحاديه اروپا و 30درصد مردم كشور چين و 4درصد مردم ساير نقاط دنيا با آلودگي نوري گريبان گيرند.
كلان شهرهاي جهان در موقعيت بحراني آسمان شب قرار دارند و درواقع آسمان آنها در درجه آخر از 9 دسته قرار مي گيرد به طوري كه مردم به سختي مي توانند در وسط شهرهاي بزرگ چند ستاره پرنور آسمان را پيدا كنند. اين مسئله شايد در خود شهر زياد مهم نباشد اما فاجعه جايي اتفاق مي افتد كه منجمان جوان حداقل 200 كيلومتر براي داشتن يك آسمان پرستاره از شهرها دور مي شوند.
به تازگي در دانشگاه بيرمنگام تحقيقي صورت گرفته كه ثابت مي كند آلودگي نوري باعث افزايش آلودگي هوا مي گردد. ضمن اينكه معضلات محيط زيست اولويت ندارد و همگي با يكديگر ارتباط دارند. همان طور كه آلودگي هوا تنفس شهرنشينان را به خطر مي اندازد آلودگي نوري نيز ناراحتي هاي ذهني را به همراه دارد.
ما 8 نوع آلودگي در بيشتر كلان شهرها داريم، آلودگي هوا، آلودگي آب، آلودگي نور، آلودگي صوتي، آلودگي راديواكتيوها، آلودگي مغناطيس، آلودگي حرارتي و آلودگي منظر كه ما به تمام اين آلودگي ها به طور خاص كم و بيش آشنايي داريم.
اصطلاح آلودگي نوري برعكس همه آلودگي ها آلاينده اي در نور نيست بلكه خود نور يكي از آلاينده هايي است كه در تاريكي رخ مي دهد و در اصل ما با آلودگي تاريكي روبه رو هستيم ولي متأسفانه از اين اصطلاح استفاده مي شود و همه جاي دنيا ما آلودگي نور را مي شناسيم و تعريف دقيق و كامل آلودگي نور هرگونه استفاده نابه جا و بيش از حد نياز در شب آلودگي نور است.
به طور كلي استفاده از لامپ هاي اضافه در يك مكان، چراغ هاي عمودي و مستقيم به سمت بالا، پنجره و بدون پنجره، استفاده از چراغ هاي با زاويه پرتاب افقي 90 درجه، به هم خوردن تنظيمات روشنايي معابر و اماكن عمومي، معيوب بودن تجهيزات روشنايي و استفاده نادرست از نور در مكان هاي مختلف و همچنين طراحي هاي غلط چراغ ها از ديگر دلايل و عوامل ايجاد آلودگي نوري در شهرها هستند.
خطراتي كه بايد جدي گرفت
نور برخي چراغ ها به علت در نظر نگرفتن استانداردها و شاخص هايي كه يك منبع روشنايي مي بايست داشته باشد در آسمان هاي پرستاره با نورافشاني خود طبيعت شب را دست خوش تغيير و تخريب قرار مي دهد.
اما عوارض آلودگي نوري به همين جا ختم نشده و اثرات مخرب آلودگي نوري دانشمندان محيط زيست و طبيعت را متوجه خود ساخته است.
عوارض آلودگي نوري به چند گروه تقسيم مي شود:
- اثرات مخرب آلودگي نوري بر انسان -اثرات مخرب آلودگي نوري بر حيوانات -از دست رفتن طبيعت آسمان شب -اتلاف انرژي.
به طور كلي قرار گرفتن انسان زير نور مصنوعي باعث آسيب هاي چشمي- بروز استرس- تضعيف قدرت فكر- خيرگي و در درازمدت موجب تضعيف دستگاه ايمني بدن- افزايش ابتلا به انواع سرطان از جمله سرطان هاي پوستي و كاهش آستانه تحمل، جوش زدگي و رنگ پريدگي مي شود.
استانداردهاي يك منبع نوري چيست؟
نورهاي مصنوعي كه در زمان يا مكان نامناسب از استاندارد خود خارج شده و با كيفيت نامطلوب محيط زيست و آسمان شب را آزاردهنده و آلوده مي سازد.
در اصل هر كجا كه شما به هر صورتي از نور به طور غير استاندارد استفاده كنيد توليد آلودگي نوري كرده ايد. در نتيجه با اين تفاسير اين تعريف شامل فضاهاي داخلي نيز مي شود.
در حقيقت زماني كه از يك آسمان تاب در بيرون شهرها به عنوان آلودگي نوري ياد مي كنيم، مسبب آن را چراغ هايي مي دانيم كه در داخل شهر آن را توليد كرده اند.
مسلم است كه رفتارهاي خارج از استاندارد با نور و چراغ و سرپوش، توليد آلودگي نوري كرده است. پس هر كجا رفتاري خارج از كيفيت مطلوب (استاندارد) با نور انجام پذيرد آلودگي نوري توليد شده است.
به طور مثال زماني كه شما براي مطالعه از لامپ كم مصرف استفاده كرده باشيد آلودگي نوري را براي خودتان توليد كرده ايد. چرا كه نور لامپ هالوژن است كه مناسب مطالعه و سلامت بينايي انسان مي شود. پس زماني كه در وادي نجوم سخن از آلودگي نوري مي كنيم بايد حيطه خود را از نورپردازي فضاي داخلي يا بيروني روشن سازيم، زيرا نوع و ساختار نورپردازي اين دو محيط بسيار با هم متفاوت مي باشد.
چه بايد كرد؟
ممكن است شما در زماني نامناسب از وجود روشنايي استفاده كنيد كه اصلا نيازي به روشن ماندن آن نيست. مانند روشن بودن لامپ پياده روها، پاركينگ ها و... كه منابع طبيعي روشنايي، مانند خورشيد، فضاي مورد نياز ما را در حد كافي روشن مي سازند. پس اگر نور كافي در روز به اندازه نياز داريد و از نور لامپ ها نيز استفاده مي كنيد، اين خود مي تواند مصداقي براي زمان نامناسب باشد.
امروزه انرژي از ارزش خاصي برخوردار است. محاسبات دقيقي براي بهينه مصرف كردن انواع انرژي از جمله نيروي برق انجام مي گيرد. در خصوص استفاده برق شهري در منازل، مكان هاي عمومي، كارگاه ها، بيمارستان ها، رستوران ها و... نيز استانداردهايي از نور تعريف شده كه سلامتي انسان بخصوص بينايي او در آن، مورد توجه مهندسان بوده است.
با توجه به نوع هر فعاليت كه مكاني خاص را براي انجام مي طلبد استانداردهايي از ميزان نور براي هر مكان تعريف شده است كه درنظرنگرفتن اين استانداردها و استفاده هاي سليقه اي قطعا توليد آلودگي نوري مي كند. در واقع با چنين نگرشي كه چه مقدار نور براي چه فعاليتي و در كجا مناسب است هم توانسته ايم انرژي را درست و بهينه مصرف كنيم و هم به سلامت بينايي خود آسيب نرسانده ايم.
بطور مثال براي يك اتاق خواب 100 لوكس، كلاس درس 300 لوكس و ميز نقشه كشي نيز 500 لوكس نور لازم است. پس استفاده بيش از مقدار لازم از نور، در هر مكان توليد آلودگي نوري مي كنند. حال مكان هايي كه با شدت نور بسيار بالايي محوطه خود را بيش از مقدار لازم روشن مي كنند كه اين عامل باعث بازتاب نور اضافي به فضا مي گردد و توليد آلودگي نوري مي كند.
كيفيت نور از اهميت بسيار بالايي برخوردار است. همان گونه كه نور در مكان و زمان مناسب بايد استفاده گردد، كيفيت نور نيز از جهت پزشكي و سلامت انسان مورد توجه است.
هر نوع لامپ با توجه به ساختمان و مكانيزم توليد نور از كيفيت، رنگ نور و طيف نوري خاصي برخوردار است. به طور مثال نور لامپهاي سديمي كم فشار از نظر ستاره شناسان بسيار مناسب است زيرا به راحتي مي توان نور اين لامپ ها را با فيلترهاي مخصوص از ديد ابزارهاي منجمين مخفي كرد. چرا كه نور اين لامپ ها فقط در طيف زرد رنگ تابش مي كند و طيف نور ديگري ندارد پس براحتي با يك فيلتر كنترل مي شود.
يكي از اولين و برجسته ترين قوانين مقابله با آلودگي نوري مربوط به قوانين زيستي اتحاديه بولونا در كشور ايتالياست كه در سال 2000 به تصويب رسيد و به الگوي مناسبي براي ساير مناطق و كشورها مبدل شد. كشورهاي آمريكا، استراليا نيز از پيشتازان اين مبارزه هستند. در چند بند از قانون منطقه لومباردي آمده است: «سيستم هاي روشنايي بايد طوري مجهز باشند كه قابليت كم كردن ميزان تابش نور را پس از ساعات خاموشي شبانه داشته باشند.»
«سيستم هاي روشنايي بايد مجهز به لامپ هايي با حداكثر بازده با توجه به فن آوري روز باشند.»«مقامات دولتي بايد ترويج كننده اصولي باشند كه در اين قانون به آنها اشاره شده است و اولين كساني هستند كه كاربرد صحيح اين قوانين را كنترل خواهند نمود.»
نصب كنندگان وسائل روشنايي تنها مجاز به نصب وسائلي هستند كه روي آن قيد شده باشد مطابق با قوانين مقابله با آلودگي نوري با مصرف حداقل انرژي منطبق با قانون منطقه لومباردي.
ارتباط نور و سرطان
مطالعات نشان داده اند كه رابطه اي بين نور شب و سرطان بخصوص سرطان سينه وجود دارد. در يكي از اين مطالعات، محققان سلول هاي سرطان سينه را وارد بدن موش هاي ماده كردند و آن را با خون خانم هاي سالم تغذيه كردند. اين خون هنگام روشنايي روز يا در شب پس از گذشت 2ساعت تاريكي مطلق يا 90دقيقه پس از حضور زير نور فلوئورسنت جمع آوري شده بود.
خون غني از ملاتونين- كه از خانم هايي كه در تاريكي مطلق قرار داشتند گرفته شده بود- بشدت باعث كندي رشد تومور شد. در نقطه مقابل، تومورهايي كه با خون كم ملاتونين- خانم هايي كه در معرض نور قرار داشتند تغذيه شده بودند- سريع تر رشد كردند. بنابراين به نظر مي رسد با تغيير ميزان نور و سطح ملاتونين مي توان رشد تومور را تحت تأثير قرار داد.
در آزمايش هاي بعدي معلوم شد تومور در موش هايي كه برنامه هايي مشابه شغل هاي شيفتي و خسته كننده را دنبال مي كردند نيز تندتر رشد مي كند.
به طور كلي بايد گفت اگر ملاتونين كليد اصلي باشد اين احتمال وجود دارد كه هر آنچه باعث مهار ملاتونين مي شود مي تواند خطر ابتلا به سرطان را افزايش دهد.
به جز سرطان، اختلال در ساعت دروني بدن و مهار ملاتونين با چاقي، ديابت و بيماري هاي قلبي- عروقي نيز مرتبط است. مطالعات نشان مي دهد در مقابل كساني كه در روز كار مي كنند، كاركنان شيفت شب بيشتر به سكته قلبي و مغزي دچار مي شوند و اين اختلاف با افزايش سال هاي كاري بيشتر مي شود.
در يك لامپ غيراستاندارد بسته به نوع و طراحي آن از 30تا 40درصد اتلاف انرژي را به همراه دارد و همينطور ديد عابران را نيز كم كرده و تحت شعاع قرار مي دهد.
با اصلاح هر لامپ سر در خانه هايمان يا فروشگاه ها و پياده روها آلودگي نوري شهرمان كاهش مي يابد. يك لامپ استاندارد از لحاظ جهت تابش با نصب بالاپوش برروي آن شعاع تابش كنترل شده و اجازه خروج نور از 90درجه زاويه تابش داده نمي شود. همچنين از اتلاف انرژي نيز جلوگيري مي شود. اگر تك تك ما اين مورد ساده را درخصوص كنترل آلودگي نوري رعايت كنيم بي شك بيش از نصف آلودگي نوري شهرهايمان برطرف خواهد شد. به اين واقعيت شك نكنيد.
