راه آبي ابريشم قرار بود نخستين سفر دريايي مسلمانان ايراني از بندر سيراف
( بندر طاهري فعلي ) را به بندر كانتون چين تصوير كند و عظمت و شكوه ناخدا «سليمان سيرافي» تاجر و دريانورد مشهور ايران را تصوير كند ، اماماحصل عدم نظارت بر توليد سبب تغييرات عمده اي در فيلمنامه شد ، در نهايت راه آبي ابريشم به فيلمي دختر پسري در بستر تاريخي مبدل گرديد .
اگر از زوايه اي ديگري بخواهيم جريان فيلم هاي بيگ پروداكشن تاريخي را در هاليوود بررسي نماييم به نتايج جالبي دست خواهيم يافت . در هاليوود اگر قرار است اثري تاريخي وعظيم ساخته شود معمولاً چند تاريخ شناس حول آن اتفاق و رويداد تاريخي تحقيق مي كنند، سپس حاصل اين تحقيقات در اختيار گروه فيلمنامه نويسي قرار مي گيرد و در نهايت كارگردان انتخاب مي شود تا سكان هدايت فيلم را به دست گيرد . درست است كه «محمد بزرگ نيا» در ساخت فيلمهاي دريايي تبحري خاص دارد اما بزرگ نيا كه تاريخ شناس و كارشناس تاريخ نيست ،پس طبيعي است نتواند فيلمنامه اي تاريخي را به نگارش در آورد ، اگر چنين شود كه براي ساخت آثاري از اين دست تنها به يك نفر اعتماد كنيم كه خود فرد درجايگاه يك محقق تاريخ ظاهر شود، بعد فيلمنامه همان تحقيق را به نگارش درآورد و خود نيز سكان هدايت فيلم و كارگرداني را از آن خود كند به بيراهه رفته ايم .
تماشاگر ايراني، فيلم پر هزينه راه آبي ابريشم به جاي آنكه در اين اثر با سليمان سيرافي شخصيتي پر افتخار در تاريخ ايران بعد از اسلام آشنا شود و اطلاعات بيشماري از اين شخصيت دريافت نمايد با شخصيتي خيالي به نام شاذان(بهرام رادان) و ماجراجويي هاي وي آشنا مي شود ، در نتيجه ماهيت فيلم براي بازنمايي تاريخ كاملا به خطا مي رود . ضمن اينكه شخصيت شاذان قرار بود در اين فيلم يك طلبه باشد اما در فيلم راه آبي ابريشم اثري از طلبه بودن اين شخصيت را تماشاگر دريافت نمي كند و الگوبرداريهاي ناقص ازنمونه هاي هاليوودي سبب شده با قهرمان پردازي به شيوه و سياق سينماي غرب مواجه شويم .
اين روزها در مطبوعات از رقم هاي گزافي كه به بيت المال تحميل مي شود بسيار مي شنويم زماني كه از بيت المال هزينه مي شود و فيلمي مثل ملك سليمان ساخته مي شود كه يك برگردان اقتباسي و وفادارانه قرآني است و با استقبال تماشاگر مواجه مي شود كمتر از اين حرف و حديث ها را مي شنويم .فيلمنامه راه آبي ابريشم با سطحي نگري مرسوم فيلمسازان ايراني ساخته شده است كه تنها نگراني اش اين است وصال پسر و دختر جوان فيلم يعني شاذان و ماهورفراهم شود، فارغ از اينكه بزرگ نيا فرصت مغتنمي داشت تا در قالب يك اثر دو ساعته به بازنمايي عميقي از تاريخ بپردازد. متأسفانه در حدود اين عدم موفقيت ،جعل تاريخي در راه آبي ابريشم بسيار آزاردهنده است ضمن اينكه داده هاي فيلمنامه به قدري ميني مال است كه بيننده عمق مطلب را از اين شخصيت تاريخي- سليمان سيرافي - دريافت نمي نمايد .زماني هم كه نتيجه مطلوب در مورد فيلمي حاصل نشود مسلماً مطبوعات و رسانه گروهي در قبال هزينه هاي بيهوده اي كه صرف ساخت چنين فيلمي شده است واكنش نشان خواهند داد . اين فيلم مشكلات ساختاري بيشماري دارد كه در اين يادداشت آنچنان فرصت پرداختن بدان نيست اما ذكر يكي دو نمونه براي گواه كافي است . مثلاً در يكي از بخش هاي پاياني فيلم طوفاني رخ مي دهد كه كارگردان با تكنيك CGI سعي كرده اين بخش ها را به صورت مطلوب در آورد، اما اشكال اصلي فيلم به تكنيك مورد استفاده به شكلي كاملا ابتدايي در اين فيلم استفاده شده باز نمي گردد ،بلكه در ابتدا به فيلمنامه آن مربوط مي شود . طوفان حدود يك دقيقه و سي ثانيه آغاز مي شود وبا شكستن ظرف آب شيرين دريانوردان تمام مي شود ،واقعا براي تماشاگر تعجب آور است،اصلا در اين پروژه ملي كه قرار بود شكوه و عظمت صنعت كشتي سازي ايراني ها در دوره پس از اسلام تصوير شود با اين بخش همه چيز شكل وارونه پيدا مي كند و زير سئوال مي رود. در اين موضوع شكي نيست كه عظمت صنعت كشتي سازي دريانوردان ايراني بر جريده تاريخ ثبت است منتها اين عظمت با يك توفان كاملاً كوچك- يك دقيقه و سي ثانيه اي - و فرو نشستن دكل حقير و صغير جلوه
مي نمايد .
بعد از اينكه بشكه آب شيرين نابود
مي شود ناگهان فيلم دچار ايست دراماتيك مي شود و توفان قطع مي گردد،در صورتي كه آگاهان مي دانند حداقل يك طوفان دريايي تقريباً دو ساعت است و درك اين توفان يك دقيقه و سي ثانيه اي براي تماشاگر كمي دشوار است ، ضمن اينكه فرايند و روال اين توفان به هيچ عنوان از جلوه بصري مناسبي برخوردار نيست . حدود فرايند توفان اتفاقي دراماتيك و
تأثير گذار نيست .
آقاي بزرگ نيا كارگردان محترم فيلم در جايي گفته اند كه اين فيلم اندازه اجاره بهاي دو كشتي فيلم نفروخته است ،آنچه عيان است دلايل اين شكست را روشن تر مي سازد ،فيلمهاي بيگ پروداكشن(توليد عظيم) نياز به فيلمنامه هاي منسجم تري دارند و متأسفانه راه آبي ابريشم تنها عنصري كه در مجموعه خود ندارد فيلمنامه منسجم است .
از ديگر عيوب اين فيلم اين كه ؛قرار بود دريانوردي اسلامي محور درام فيلم باشد اما با توجه به فضاي فيلم از جمله كوچك بودن لنج ها كه اصلاً در قياس با آنچه در مورد كشتيهاي عظيم ايراني در بندر سيراف شنيده ايم بيشتر به يك شوخي
مي ماندو با در نظر گرفتن فضاي فيلم از جمله نوع چهره پردازي و مدل لباس دريانوردان، تا زماني كه پرسوناژهاي فيلم نماز مي خوانند تماشاگر متوجه نخواهد شد كه اين گروه زرتشتي هستند و يا مسلمان .
نكته قابل توجه ديگر در نوع طراحي لباس شخصيت هاي اين فيلم است . بهتر مي دانيم كه دريانوردان ايراني در جنوب كشور به علت ميزان گرماو اندازه بالاي درجه حرارت هوا هيچ گاه بوت و چكمه هاي گرم و چرمي نمي پوشيدند ،ضمن اينكه جاشواها و اصولاً هيچ دريانورد ايراني ساكن بندر سيراف ، هنگام دريانوردي ،در سده سوم هجري قمري شلوار به تن نداشته است، دريانوردان و جاشواهايي ايراني اغلب طبق گواه تاريخ دشداشه به تن داشته اند نه شلوار و چكمه هاي چرمي .اين سبك طراحي لباس نيز موازي همان تحريف هاي تاريخي در فيلم راه آبي ابريشم صورت پذيرفته است .
فيلم معايب و حفره هاي فيلمنامه اي فراواني دارد و زماني كه تماشاگر با پس زمينه تاريخي ذهني حول بندر سيراف و سليمان سيرافي به تماشاي اين فيلم مي نشيند در انتهاي فيلم نتيجه اي همراه با آگاهي عايدش نمي شود .نكته مهم ديگري كه مسبب صدمات فراواني به اين فيلم شده است تأكيد به روي شخصيت خيالي شاذان به عنوان قهرمان فيلم است كه در ابتدا فاقد ويژگيهاي ظاهر يك ايراني در سده سوم هجري است اشكال ديگر كه در طول فيلمنامه گريبان اصل داستان را مي گيرد اين است كه چطور ممكن است شاگردي كه از مكتب خانه تنها براي كتابت سفر آمده است بعد از گذشت مدتي بدل به يك ناخداي حاذق شود تا آنجا كه سليمان سيرافي ناگهان هدايت كشتي دوم را به او مي سپارد .مگر شاذان تا قبل از آغاز روايت فيلم در دانشكده دريايي تحصيل نموده كه مي تواند هدايت يك كشتي را در سده سوم هجري بدون هيچ تجربه اي بر عهده گيرد .و ضعف هاي بي شمار ديگري كه مجالي براي برشمردنش نيست ......
