براي بسياري از افراد همواره اين سؤال مطرح بوده كه آيا فردي كه شخصيتي ناهنجار دارد يا دچار مشكلات روحي و رواني است و قادر نيست زندگي فردي و اجتماعي متعارف و سالمي داشته باشد، از ابتدا داراي اين مشكلات و مسائل بوده است؟
آيا انسانها به همراه مشكلات روحي و رواني به دنيا مي آيند يا وجود عواملي موجب ايجاد چنين ويژگي ها و تنگناهاي رفتاري در آنها مي شود اگر چنين است آيا مي توان از تأثيرگذاري اين عوامل، يا شكل گيري خصوصيات منفي در فرد جلوگيري كرد.
لوسي پكلت روانشناس دانشگاه آدلايد استراليا دراين باره مي گويد: دوران نوجواني، دوران حساس و مهمي است زيرا اساس و پايه شخصيت انسان در همين دوره شكل مي گيرد، به طوري كه توجه و يا بي توجهي به آن تأثيرات عميق و انكارناپذيري در سال هاي بعدي زندگي فرد بر جاي خواهدگذاشت.
نقش مهم و سرنوشت ساز خانواده
هرچند در گذشته به تربيت نوجوانان توجه زيادي نمي شد اما اگر هم بي توجهي در كار بود، در قالب تنبيه ها و خشونت هاي رفتاري بروز مي يافت كه آثار روحي و جسمي زيانباري به دنبال داشت.
روانشناسان و متخصصان علوم تربيتي دانشگاه آدلايد طي تحقيقات گسترده دريافته اند كه بسياري از معضلات رواني و اخلاقي افراد، ريشه در تربيت نادرست دوران نوجواني آنها دارد. اينجاست كه نقش مهم و سرنوشت ساز خانواده در مورد به كارگيري اصول و روش هاي صحيح تربيتي خود را نمايان مي كند.
به عنوان مثال فرزندي كه در خانواده به شيوه هاي گوناگوني تحقير مي شود در آينده از اعتماد به نفس كافي در انجام فعاليت هاي اجتماعي برخوردار نخواهدبود يا پدر و مادري كه به خواسته هاي نابجاي فرزند خود پاسخ مثبت مي دهند او را فردي پرتوقع بار خواهند آورد. در واقع به طور جدي مي توان گفت كه رفتار پدر و مادر و نوع تربيت آنها، زندگي و آينده كودك را رقم مي زند.
به همين دليل است كه تأكيد و توجه زيادي بر لزوم انتخاب همسر شده است چرا كه همسرتان، پدر يا مادر فرزندتان خواهد شد. پس توجه كنيد چه كسي را براي تربيت و پرورش فرزند خود انتخاب مي كنيد. توجه به انتخاب همسر، سلامت و مشروعيت مالي خانواده، عاطفي بودن محيط خانه و توجه به سلامت جسم و روح مادر در دوران بارداري از جمله صدها نكته اي است كه بايد آنها را مدنظر قرار داد.
عمق تأثيرگذاري نوع تربيت
دكتر «سيلوانوس استال» روانشناس آمريكايي در يكي از كتاب هاي خود مي گويد: «از من پرسيدند از چه زماني تربيت را بايد آغاز كرد و من در پاسخ گفتم از بيست سال قبل از تولد و اگر به نتيجه لازم نرسيديد، معلوم مي شود كه بايد زودتر شروع مي كرديد!»
اين نكته حساس و ظريف نشان دهنده شدت و عمق تأثيرگذاري نوع تربيت و خصوصيات روحي و اخلاقي پدر و مادر بر فرزند است. بنابراين، كودكي كه به دنيا مي آيد و مراحل رشد را به تدريج طي مي كند، در واقع، چكيده اي از ويژگي هاي پدر و مادر و محيط تربيتي خود را آشكار مي سازد.
لوسي پكلت معتقد است كه پس از توجه به انتخاب همسر، نوبت به دوره حساس بارداري مي رسد. در اين دوره، كوچك ترين حالات و احساسات مادر بر روح و جسم فرزندش مؤثر خواهد بود. غم و شادي، كسالت و نشاط، ميزان توجه مادر به مقوله هاي ديني و معنوي، ترس، اضطراب و رابطه عاطفي او با همسر از جمله مواردي است كه بر كودك هنوز متولد نشده تأثير خواهد گذاشت.
در اين دوران نقش پدر نيز بسيار حساس است، همسويي و هماهنگي شوهر با وضع جديد روحي و جسمي زن، برآوردن نيازها و خواسته هاي او و حمايت روحي وي بر سلامت كودك مؤثر خواهد بود.
اين در حالي است كه تا صحبت از تربيت فرزندان مي شود بسياري از والدين خود را صاحب نظر در اين زمينه مي دانند و تصور مي كنند كه دانسته هايشان براي تربيت فرزند كافي است! اما واقعيت اين نيست.
حساسيت و پيچيدگي هاي اين مسئله آن قدر زياد است كه نمي توان به راحتي از كنار آن عبور كرد. به همين علت خوب است همواره از نكات مفيد تربيتي استفاده كنيم تا پدر ومادر موفق تري براي فرزندان خود باشيم.
تحقيقات ثابت كرده كه نيازهاي تربيتي فرزندان، بيش از نيازهاي جسمي و عاطفي آنان است. والدين در قبال تربيت فرزندان به خصوص در دوره نوجواني و جواني كه دوران حساسي است مسئول هستند و كوتاهي از اين مسئوليت موجب گرفتاري خانواده در آينده مي شود.
اما در بسياري موارد، توجه به ارزش هاي اخلاقي و تربيتي ناديده انگاشته مي شود. گاهي مادر وقتي مي بيند كه فرزندش آداب اجتماعي را رعايت نمي كند و به آنها بي توجه است ناراحت مي شود و آنهارا «ناهنجاري هاي رفتاري» تلقي مي كند اما اگر همين فرزند دروغ بگويد، به امور اخلاقي و معنوي بي اعتنا باشد عكس العملي نشان نمي دهد و آن را ناهنجاري نمي داند.
حساسيت پدر و مادر به ناهنجاري هاي اخلاقي و معنوي و واكنش نشان دادن به آنها نشانه «درك صحيح» آنان از مسائل و خوبي ها و بدي هاي زندگي است.
تربيت تنها محدود به «آداب اجتماعي» نيست بلكه «وجدان و اخلاقيات» را هم شامل مي شود.
نيازهاي جديد و تفكرات جواني
اصول و روش هاي چنين تربيتي بايد به شايستگي ادا شود. افزون بر اين، دامنه تربيت فرزندان و اداي حقوق آنها به سال هاي كودكي منحصر نمي شود بلكه وقتي به سن بلوغ نيز رسيدند و نياز به همسرگزيني داشتند بايد بستري مناسب براي تأمين اين نياز فراهم سازند.
روانشناسان معتقدند پدر و مادري كه به علت گرفتاري هاي كاري، اداري و امور خانه نمي توانند به طور كامل وقت خود را صرف تربيت فرزند خود، رسيدگي به امور درسي، اخلاقي و نظارت بر معاشرت آنها كنند، نبايد انتظار داشتن فرزنداني متخلق به اخلاق حسنه داشته باشند.
پرداختن به مسائل تربيتي فرزندان در قالب هدايت آنها و نظارت بر افكار و رفتارشان، جزو تكاليف والدين نسبت به فرزندان است. بايد توجه داشت كه اين تنها وظيفه معلمان و مربيان نيست كه نوجوان و جوان پاك و متعهد بار آورند بلكه والدين نقشي اساسي در ايجاد روحيه خودباوري در فرزندشان دارند. بنابراين بايد تعاملي بين مربيان و والدين وجود داشته باشد تا تلاش هاي هر كدام بي ثمر و نتيجه نشود.
گذر از دوره كودكي به جواني به سرعت رخ مي دهد و البته با نيازهاي جديد و تفكرات جواني. جواني زمان برداشت محصول تربيت والدين در كودكي و نوجواني است و آن زمان اگر احساس كنيم كه فرزند ما به طور صحيح تربيت نيافته است راهي براي بازگشت وجود ندارد.
