پوكي استخوان، بيماري خاموش

امروزه پوكي استخوان يك مشكل بهداشتي جدي در اغلب كشورهاي جهان است، آخرين بررسي‌ها نشان مي‌دهد كه در حال حاضر بيش از 200 ميليون نفر در سراسر دنيا به اين بيماري مبتلا هستند و اين در حالي است كه 70 درصد زنان و 50 درصد مردان ايراني به نوعي دچار پوكي استخوان هستند.

بررسي‌ها نشان مي‌دهد كه شكستگي گردن استخوان ران يكي از عوارض شايع پوكي استخوان است كه درسال اول باعث مرگ 12 تا 24درصد زنان و 30 درصد مردان مي‌شود و در سال‌هاي بعد نيز حدود 50 درصد بيماران را دچار معلوليت دائمي مي‌كند كه در اين صورت نه فقط آلام و معلوليت‌هاي ناشي از عوارض آن گريبانگير بيماران مي‌شود، بلكه از نظر اقتصادي نيز هزينه هنگفتي براي جامعه و دولت‌ها به‌بار مي‌آورد.

چندي قبل دكتر عبداللهي سرپرست دفتر بهبود تغذيه جامعه وزارت بهداشت اظهار داشته بود كه سن پوكي استخوان در كشور به زير 30 سال رسيد. و اين درحالي است كه افزايش قيمت شير در سال‌هاي اخير باعث شده كه سرانه مصرف شير به كمتر از 80 ليتر در سال جاري برسد و اين مساله زنگ‌هاي خطر را براي مسئولين بهداشتي كشور به صدا در آورده است.



پوكي استخوان در سنين زير 30 سال

دكتر زهرا عبداللهي سرپرست دفتر بهبود تغذيه جامعه وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشكي چندي قبل در مصاحبه با ايسنا گفت: مهمترين علت پوكي استخوان دريافت ناكافي كليسم است. از طرف ديگر، عادات و رفتارهاي غلط غذايي هم به پوكي استخوان دامن مي‌زند. از آنجا كه مصرف زياد نمك، دفع ادراري كليسم را تشديد مي‌كند، مصرف نمك با بروز پوكي استخوان نيز در ارتباط است.

وي افزود: پوكي استخوان در كشور اكنون در سنين زير 30 سال اتفاق مي‌افتد، بنابراين لازم است با حمايت و ترويج فرهنگ مصرف شير، موارد بروز و سن ابتلا به پوكي استخوان را كاهش داد.

به گفته عبداللهي، حدود 90 درصد مردم كشور با كمبود دريافت كلسيم در غذاي روزانه مواجهند و كمبود كلسيم و ويتامين D به ويژه در شهرهاي بزرگ به يك مشكل جدي تبديل شده و آلودگي هوا نيز يكي از عوامل موثر در اين زمينه است.

وي با تاكيد بر لزوم ترويج فرهنگ مصرف شير در كشور و با اشاره به ارتباط مصرف ناكافي منابع غذايي كلسيم با بيماري پوكي استخوان افزود: لازم است كه حمايت‌هايي از سوي دولت براي دسترسي مردم به ويژه اقشار كم درآمد به شير و مواد لبني با قيمت مناسب فراهم شود.



آمارها چه مي‌گويند

دكتر محبوبه ديني كارشناس مسئول برنامه‌ پيشگيري و كنترل پوكي استخوان وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشكي به گزارشگر روزنامه اطلاعات مي‌گويد: پوكي استخوان كه با كاهش توده استخواني مشخص مي‌شود، امروزه حـــدود

30 درصد زنان و 8 درصد مردان بالاي 50 سال را در جوامع غربـــي درگير كرده و با افزايش درصد اميــــد به زندگي، گستره آن در حال افزايش است.

سازمان بهداشت جهاني تخمين مي‌زند كه درسال 2050 حدود 530 ميليون نفر از جمعيت آسيا در سنين بالاي 64 سال خواهند بود كه با توجه به افزايش درصد اميد به زندگي و عوامل خطرزا مانندتغييرات الگوي تغذيه، كمبود ويتامين D، كلسيم و كم تحركي، پوكي استخوان به يكي از مهم‌ترين مشكلات بهداشتي در اين قاره تبديل خواهد شد.

در ايران تخمين زده مي‌شود كه پوكي استخوان در ناحيه گردن استخوان ران حدوداً در يك درصد افراد جامعه وجود داشته باشد و در گروه سني بالاتر اين درصد افزايش مي يابد. ضعف استخواني يا استئوپني نيز در 25 درصد افراد زير 50 سال ونيمي از افراد بالاي 60 سال ديده مي‌شود.

مطالعات انجام شده در كشور نشان مي‌دهد مجموع سال‌هاي از دست رفته ناشي از پوكي استخوان 36 هزار و 27 سال است كه18 هزار و 757 سال آن متعلق به مردان و17 هزار و 270 سال آن متعلق به زنان است. حداقل شيوع پوكي استخوان در يكي از نواحي گردن يا كل فمور و مهره‌هاي 4-L1L در زنان بالاي 50 سال حدود 4/5 درصد در مردان 2/3 درصد بوده است. اين ميزان براي استئوپني در يكي از نواحي گردن يا كل فمور و مهره‌هاي 4-L1L حدود 40 درصد از زنان و 2/35 درصد در مردان است.

به طور كلي در افراد بالاي 50 سال 70 درصد زنان و 50 درصد مردان به نوعي دچار استئوپروز يا استئوپني هستند.



ريسك فاكتورهاي پوكي استخوان

دكتر ديني در مورد ريسك فاكتورهاي مؤثر در بروز و پيشرفت پوكي استخوان مي‌افزايد:‌اين بيماري در دوران كودكي شكل مي‌گيرد و در سالمندي بروز مي‌كند، چرا كه مهمترين عوامل موثر در بروز آن به شيوه زندگي برمي‌گردد كه از دوران نوجواني شكل مي‌گيرد. هم اكنون با توجه به شيوع، گسترش و بار بيماري پوكي استخوان در ايران، نقشه سلامت جمهوري اسلامي ايران در برنامه پنجم توسعه اقتصادي، اجتماعي، فرهنگي (1395ـ1390) بر كاهش بار بيماري‌هاي عضلاني ـ اسكلتي

به ميزان 5 درصد نسبــت به ســال پايه تأكيد كرده است. اين امر، همراه با افزايش آگاهي گروه‌هاي در معرض خطر نسبت به عوامل بروز بيماري بوده است.در برنامه پنج ساله، برنامه پيشگيري تشخيصي و درمان پوكي استخوان، به منظور دستيابي به هدف ياد شده و با رويكرد ادغام آن در نظام شبكه‌هاي بهداشتي، طراحي شده است و پس از تصويب، در سال آينده در سه دانشگاه علوم پزشكي كشور پايلوت خواهد شد. با اين حال لازم است جنبه‌هاي مختلف موثر بر بروز اين بيماري كه نقش مهمي در كيفيت زندگي سالمندي دارد، به دقت مورد توجه قرار گيرد.



عوامل خطرزا در بروز پوكي استخوان

دكتر ديني درمورد عوامل خطر بروز بيماري پوكي استخوان يادآوري مي‌كند:‌عوامل خطر به دو دسته غيرقابل كنترل، (افزايش سن، جنس، نژاد و سابقه فاميلي) و عوامل قابل كنترل (رعايت كردن تغذيه سالم، نداشتن فعاليت فيزيكي يا مصرف سيگار) تقسيم مي‌شوند كه مي‌توان با رعايت شيوه زندگي سالم از بروز عوامل خطرقابل كنترل، پيشگيري كرد.

در حقيقت تراكم استخواني كه در سال‌هاي نوجواني و جواني به حداكثر مقدار ممكن مي‌رسد. در حدود سنين 35 تا 45 سالگي در هر دو جنس شروع به كاهش مي‌كند، اما در زنان، بعد از يائسگي به دليل از دست دادن هورمون‌هاي جنسي، كاهش تراكم شديد مي‌شود، به صورتي كه زنان در 5 تا 7 سال بعد از يائسگي 5 تا 7 درصد استحكام استخواني خود را از دست مي‌دهند. هرچند اين كاهش تراكم وابسته به سن و اجتناب‌ناپذير است، ولي سرعت كاهش توده استخواني در هر دو جنس، تحت تأثير عواملي مانند BMI، مصرف سيگار، بي‌تحركي، اختلالات متابوليسم توليد ويتامين D و پركاري پاراتيروييد است.

باتوجه به عوامل خطر بروز بيماري، پيشگيري و درمان پوكي استخوان شامل روش‌هاي دارويي و غيردارويي است و هدف از اين اقدامات در هر دو مرحله پيشگيري و درمان،‌ انجام هرچه زودتر اقداماتي است كه منجر به حفظ تراكم استخوان و مانع از دست رفتن صحت و سلامتي ساختار آن شود، تا بدين ترتيب از بروز شكستگي‌هاي پاتولوژيك جلوگيري شود. روشهاي غيردارويي نيز شامل رژيم درماني، ورزش، ترك سيگار و رعايت اصول زندگي سالم است كه نيازمند افزايش آگاهي عمومي و حساس‌سازي مديران و كاركنان نظام سلامت درخصوص اهميت موضوع است.



مصرف شير

يك كارشناس مسئول برنامه پيشگيري و كنترل پوكي استخوان وزارت بهداشت و درمان مي‌گويد: نتايج آخرين بررسي مصرف مواد غذايي در انستيتو تحقيقات تغذيه در سال 81 نشان مي‌دهد كه 90درصد خانواده‌هاي ايراني كمتر از نيازشان كلسيم دريافت مي‌كنند و سرانه مصرف شير در ايران تا سال 88 كمتر از 90 ليتر در سال (يك سوم كشورهاي اروپايي) بوده است.

اين درحالي است كه ميزان بيماري‌هاي ناشي از كمبود كلسيم در ايران، بالاتر از استانداردهاي جهاني است.

بررسي ميزان توليد، مصرف و واردات شير و ساير فرآورده‌هاي لبني در كشور نشان مي‌دهد كه نيمي از شير خام توليدي كشور توسط دولت خريـــداري و با قيمت يارانه‌اي در كشور توزيع مي‌شود.

در مجموع سهم سالانه هر ايراني از يارانه شير حدود 330 هزار ريال و سرانه مصرف شير يارانه‌اي نيز حدود 19 ليتر است، اما ساكنان هفت استان كشور تاكنون شير يارانه‌اي دريافت نكرده‌اند، ضمن اينكه به روستاها هم يارانه شير داده نمي‌شود.

طبق گزارش اتحاديه لبني كشور، سرانه مصرف شير در سال جاري تا زير 80 ليتر كاهش يافته است. در حقيقت افزايش 250 توماني قيمت شير (از 350 تومان به 600 تومان) منجر به كاهش مصرف آن شده است.

بدين ترتيب در شرايطي كه ميزان مصرف شير كشور، كمتر از ميانگين كشورهاي اروپايي است، افزايش قيمت آن نيز علت مضاعفي براي كمبود مصرف آن شده و همين امر دستيابي به سبد غذايي سالم را تحت تأثير قرار مي‌دهد.

التبه ذكر اين نكته مهم است كه بخشي از دليل مصرف نكردن كافي شير در گذشته و حال، به علت نبود فرهنگ‌سازي درست يا باورهاي غلط بوده كه مقابله با آن نيازمند بالا بردن سواد غذايي مردم است.

ضرر اقتصادي مصرف پايين لبنيات چندين برابر يارانه شير است. زيانهاي اقتصادي بعضي از بيماري‌ها مانند پوكي استخوان كه در نتيجه پايين بودن مصرف شير و فرآورده‌هاي لبني بروز مي‌كنند، چندين برابر يارانه شير ارزيابي شده است.



پوكي استخوان و عوامل آن

دكتر رضا سودمند متخصص داخلي، در مورد بيماري پوكي استخوان به گزارشگر روزنامه اطلاعات مي‌گويد: پوكي استخوان يا استئوپروز به معناي تخلخل استخوان يا لاغر و ضعيف شدن استخوان و در تعريف عبارت است از بيماري گسترده استخـــواني كه با كاهش توده استخـــواني و تغيير ميكروسكــوپي نسج استخوان، يعني كاهـش نسبت مواد آلي همراه با مواد معدني استخوان در واحد حجم، مشخص مي‌شود و منجر به افزايش شكنندگي استخوان (نه لزوماً بروز شكستگي) مي‌شود.

وي مي‌افزايد: متأسفانه اين بيماري هيچگونه علامت هشداردهنده‌اي ندارد. قبل از پيدايش عارضه، كه همان شكستگي‌هاي استخواني است، معمولاً بيماران علائمي بروز نمي‌دهند. درواقع پوكي استخوان، دزدي است كه بي‌سروصدا سرمايه استخواني را به يغما مي‌برد.

از نظر باليني علامت اصلي پوكي استخوان، شكستگي استخوان است.

مهم‌ترين و شايع‌ترين محل اين شكستگي‌ها، مهره‌ها، گردن استخوان ران و مچ دست‌ها است، ولي مي‌تواند در هر استخوان ديگري نيز اتفاق بيفتد. در بعضي مبتلايان نيز حملات به صورت درد شديد وجود نداشته و فقط دردهاي مزمن كمر وجود دارد كه با ايستادن و حركت تشديد مي‌شود. گاهي نيز تغيير شكل بعد از شكستگي‌هاي متعدد، به‌صورت حالت خميدگي در ستون فقرات بوده و با كوتاهي قد همراه است.

دكتر سودمند در مورد عواملي كه در بروز اين بيماري نقش دارد يادآوري مي‌كند: بعضي از اين عوامل عبارتند از: اختلالات ژنتيك: 70 تا 80 درصد توده استخواني مربوط به فاكتورهاي ژنتيك است و عوامل محيطي فقط 20 تا 30 درصد نقش دارند.

نژاد: سياهپوستان حداكثر توده استخواني و نژاد آسيايي به‌خصوص ژاپني‌ها PBM (حداكثر ميزان استخواني كه فرد در طول زندگي بدست مي‌آورد) كمتري دارند.

جنس: مردان نسبت به زنان توده استخواني بيشتري دارند.

رژيم غذايي: مهمترين عامل در رژيم غذايي، ميزان كليسم آن است، به‌طوري كه مصرف كلسيم به ميزان بالاتر از 1000 ميلي‌گرم كلسيم خالص، نقش بسيار موثــري در بدست آوردن PBM مناسبت دارد و عامل مهم بعدي، ميزان پروتئيـــن غذا است كه براي تعيين كيفيت استخوان و بخش غيرمعدني آن‌ حائز اهميت است.

فعاليت فيزيكي ياورزش: به‌خصوص در زمان رشد باعث تحريك استخوان‌سازي و افزايش تراكم استخوان شده و به عكس نبود فعاليت و سكون باعث كاهش تراكم استخواني مي‌شود.

وضعيت هورموني: استروژن يا هورمون زنانه، نقش بسيار موثري در كاهش فعاليت تخريبي استخوان دارد، به‌طوري كه بعد از شروع يائسگي و كاهش استروژن در بدن خانم‌ها، به يكباره كاهش محسوسي در توده استخواني ملاحظه مي‌شود.

سن: با افزايش سن، تعادل بين تخريب و تشكيل استخوان به نفع تخريب به‌هم مي‌خورد، به‌طوري كه از سن 35 تا 50 سالگي توده استخواني در هر دو جنس كاهش و با افزايش سن نيز همچنان ادامه مي‌يابد.

وزن بدن: افراد چاق نسبت به افراد لاغر كمتر در معرض ابتلا به پوكي استخوان قرار مي‌گيرند.

اين متخصص داخلي در مورد روش‌هاي پيشگيري از ابتلا به پوكي استخوان مي‌گويد براي پيشگيري، بايد تا حدامكان تراكم استخواني را بالا برد و از كاهش آن با افزايش سن جلوگيري كرد، بنابراين رعايت نكات زير روش‌هاي مناسبي خواهد بود:

ـ براي استخوان‌سازي صحيح نياز به كلسيم، ويتامينD و پروتئين است. در اين صورت تغذيه مناسب به‌خصوص در سنين ذخيره‌سازي و قبل از 30 سالگي بسيار مهم بوده و توصيه مي‌شود كلسيم روزانه در آقايان و خانم‌ها تا قبل از يائسگي 1000 ميلي‌گرم و خانم‌ها بعد از يائسگي 1500 ميلي‌گرم استفاده شود. هر ليوان شير يا ماست 250 ميلي‌گرم كلسيم دارد. هر 20 گرم پنير نيز حدود همين مقدار كلسيم را دارد. اگر بيمار در حد معقول در تماس با آفتاب باشد، مقدار مورد نياز ويتامين D را درخود خواهد ساخت.

ـ ترك عادات غلط: مصرف سيگار، الكل و قهوه زياد ذخيره استخواني را پايين مي‌آورد.

ـ ورزش: ساده‌ترين ورزش روزانه 20 دقيقه پياده‌روي است. تمامي ورزش‌هاي ديگـــر به غير از شنا در آب نيز همين نتيجه را دارد.

ـ اگر فرد اختلال در جذب كلسيم يا ويتامين D دارد با به علت مصرف دارو يا بيماري خاص، كلسيم لازم را دريافت نمي‌كند، بايد كلسيم خوراكي يا ويتامين D به صورت دارو به او داده شود.

وي در پاسخ به اين پرسش كه آيا پوكي استخوان درمان هم دارد، مي‌افزايد: بله. درمان پوكي استخوان با توجه به ســــن، جنسي و ميزان كاهش تراكم استخوان در افراد مختلف، متفـــاوت است و دراين صورت توصيه‌ها و داروهايي با توجه به شرايط بيمار و طبق نظر پزشك معالج تجويز خواهد شد بيمار تحت معاينه منظم قرار مي‌گيرد و به‌طور منظم با بررسي BMD به فواصل مشخص پيگيري مي‌شود و درمان تا حصول نتيجه نهايي (بالا بردن ذخيره استخواني) ادامه خواهد يافت.

*بيتا مهدوي