پرسش:
عقل كه يكي از مواهب الهي به انسان و حجت باطني به حساب مي آيد از چه آفات و آسيب هايي برخوردار مي شود؟
پاسخ:
عقل و يا قوه عاقله در آموزه هاي وحياني يكي از منابع شناخت و حجت باطني انسان به حساب مي آيد. به بيان ديگر قوه عاقله سمت و سوي الهي دارد و عقل آن حجتي است كه به وسيله آن خداي متعال مورد عبوديت و پرستش قرار مي گيرد و با حجت ظاهري كه انبياء و ائمه (عليهم السلام) باشند پيوند برقرار كرده و به سوي كمال مطلق حركت مي كند. حال سؤال اين است كه چه آفات و آسيبهايي موجب مي شود، كاركرد عقل مخدوش شود و انسان با وجود برخورداري از اين موهبت الهي، به سمت و سوي شيطان و سير قهقرايي حركت كند؟ در اينجا به نحو اجمال به اين آفات و آسيبها مي پردازيم:
1- هواي نفس
مهم ترين آفت عقل، هواي نفس است كه اگر بر سرنوشت انسان حاكم شود، ديگر چيزي از ارزش هاي الهي و انساني را براي او باقي نمي گذارد و انسان را به سوي ارزش هاي حيواني و شيطاني سوق مي دهد. اساسا تضاد اصلي دروني انسان، همين تضاد ميان عقل و هواي نفس است كه اگر هر كدام در درون انسان غالب آيد، سرنوشت انسان را به گونه ديگر رقم خواهد زد.
علي(ع) در اين زمينه مي فرمايد: «آفه العقل، الهوي» آسيب خرد، هوس است. (غرر الحكم، ح3925)
همچنين آن حضرت در جاي ديگر مي فرمايد: «الهوي آفت الالباب» هوس، آسيب خردها است. (غررالحكم، ح 314)
2- تكبر
تكبر و غرور به عنوان يك صفت رذيله و اخلاق سيئه از جنود جهل تلقي مي شود و در صورت غلبه اين صفت در افكار و رفتار انسان، كاركرد عقل از بين مي رود و فرد در دامهاي شيطاني غوطه ور و غرق خواهد شد.
علي(ع) در اين زمينه مي فرمايد: «شر آفات العقل، الكبر» بدترين آسيب هاي خرد، تكبر است. (غررالحكم، ح 5752)
3- خودپسندي
صفت خودپسندي، يكي از رذايل اخلاقي و از جنود جهل به شمار مي آيد. چرا كه اگر كسي خودپسند و خودشيفته گرديد، ديگر خدا را نمي بيند و به طور طبيعي در مسير اوامر و نواهي او حركت نمي كند.
بنابراين عقل انسان كه دعوت به خدا مي كند با صفت خودپسندي كه دعوت به نفس مي كند در تضاد قرار گرفته و كاركرد واقعي خود را از دست مي دهد. علي(ع) در اين زمينه مي فرمايد: «آفه اللب، العجب» آسيب خرد، خودپسندي است. (غررالحكم، ح3956) همچنين آن حضرت در نامه اي به فرزندش امام حسن(ع) مي نويسد؛ «اعلم ان الاعجاب ضدالصواب و آفه الالباب» بدان كه خودپسندي، دشمن (رسيدن به) حقيقت، و آسيب خردهاست.
(تحف العقول، ص47)
4- لجاجت و خيره سري
در حكمت هاي منسوب به امام علي(ع) آمده است: «عمل كردن انسان به چيزي كه مي داند درست نيست، هوس است، و هوس، آسيب خودداري (از حرام و خواهش از مردم) است، و عمل نكردن به آنچه مي داند درست است، سستي است، و سستي، آسيب دين است، و پرداختنش به كاري كه نمي داند درست است يا نادرست، خيره سري است، و خيره سري، آسيب خرد است. (شرح نهج البلاغه، ج02، ص592)
