سرمايه ي اجتماعي يكي از مفاهيم علوم اجتماعي است كه جمع هاي هويت دار به دنبال افزايش و به سازي آن هستند. نحوه ي پيوند بين مردم و حكومت و يا در ادبيات ديني رابطه ي امام و امت از جمله مؤلفه هاي مهم اين مقوله است. حجت الاسلام سعيد مهدوي كني، رئيس دانشكده ي معارف اسلامي و فرهنگ و ارتباطات دانشگاه امام صادق عليه السلام سرمايه ي اجتماعي و رويكرد ديني به آن را در گفت و گو با پايگاه اطلاع رساني رهبر معظم انقلاب اسلامي بررسي مي كند.
¤ يكي از مفاهيمي كه در تحليل مسائل اجتماعي و سياسي مورد استفاده ي جامعه شناسان قرار مي گيرد، مفهوم »سرمايه اجتماعي« است. اين مفهوم به چه معناست؟
-سرمايه ي اجتماعي عبارت است از مجموعه ي دارايي هاي جامعه و ويژگي ها و امكاناتي كه پيوندهاي يك نظام اجتماعي را حفظ مي كند. به عبارت ديگر، آدم ها با داشتن مجموعه اي از امكانات، انگيزه ها و روابط در كنار هم جمع مي شوند و در بين خود روابط سازماني و تشكيلاتي را ايجاد مي كنند. اين تشكيلات و سازمان و روابط در طول زمان انباشته مي شود و نهايتاً يك جامعه ي روبه تكامل را شكل مي دهد.
هر قدر كه اين روابط داراي هم گرايي بيشتر، منظم تر، كم بحران تر و كم مسئله تر باشد، جامعه تداوم و كارآمدي و توانايي بيشتري دارد و ارزش هاي انساني در آن راحت تر و با موانع كمتري امكان بروز و ظهور و رشد خواهد داشت. در نتيجه، اين جوامع داراي نوعي هم بستگي و ارتباط با هم هستند و مي توانند امكانات بيشتري را براي پيشرفت فردي اعضاي خود ارائه كنند. سرمايه ي اجتماعي عامل ايجاد پيوند و نظم در جامعه است كه به سازماندهي و تشكيل نهادهاي موجود در جامعه مي پردازد.
در جامعه اي كه چنين سرمايه اي بيشتر بازتوليد مي شود، امكان يك زندگي اجتماعي تر و انساني تر در كنار فرصت هايي براي ابراز وجود و رشد جامعه و فرد پديد مي آيد. در چنين جامعه اي پيوند ها وسيع و عميق هستند و تعارضات كمتر است و انسان ها جايگاه خود را مي شناسند. در نتيجه جامعه يك حركت ارگانيك مانند بدن موجودات زنده دارد و دقيق كار مي كند. هر كسي احساس آزادي و فراغ مي كند و فرصت رشد و تعالي فردي هم براي همگان به وجود خواهد آمد. اين سرمايه ي اجتماعي است كه در جامعه چنين فرصتي را فراهم مي كند.
¤چگونه مي توان اين سرمايه ي اجتماعي را ايجاد و افزايش داد؟
- اين سرمايه به تدريج و از طريق تجربه ي زندگي بدست مي آيد و در اشكال مختلف زندگي مردم ظاهر مي شود. آن نوعي از سرمايه ي اجتماعي امكان تداوم دارد كه در خود آن، امكان بازتوليدش و نظارت بر آن تعبيه شده باشد. سرمايه ي اجتماعي براي تداوم، نيازمند نظارت رسمي و غير رسمي اجتماعي است و اين دو با هم تعامل دارند.
از يك سو نظام هدايتي و حمايتي جامعه از اين سرمايه براي تقويت خود بهره مي برد و از سوي ديگر جامعه با تواني كه از هدايت و حمايت اين نهادها بدست آورده است به سوي رشد و انتظام بيشتر اين سرمايه حركت مي كند.
¤ در رويكرد ديني، سرمايه ي اجتماعي چه معنا و مفهومي مي يابد. آيا تفاوتي با مفهوم رايج آن دارد؟
- بر اساس ديدگاه ديني، ما معتقديم كه سرمايه ي اجتماعي در بلندمدت تا وقتي تداوم دارد و نظم آن پا برجاست كه منطبق با فطرت انساني و نگرش الهي باشد. زيرا اگر اين چنين نباشد، طبيعتاً تعارض ها يك به يك خود را نشان خواهد داد و به تدريج سرمايه اي كه مستلزم روابط ميان مردم و انتظام چنين روابطي است، با منافع و واقعيت هاي زندگي اجتماعي و طبيعي مردم درمي افتد. در نتيجه خود مردم آن جامعه تيشه به ريشه ي اين سرمايه مي زنند و به جاي كمك به كارآمدي اين سرمايه و ايجاد وفاق و تعالي، نوعي توقف و تعارض و فساد در جامعه شكل مي گيرد.
ما معتقديم نظام كفر و نظام بت پرستي و جاهليت دقيقاً چنين وضعيتي دارد و لذا قابل تداوم نيست. اين گونه نظام ها درست است كه سرمايه اي دارند و در مقاطعي براي تداوم خود تلاش هايي مي كنند، اما دوامي نخواهند داشت، زيرا با واقعيت حركت تاريخي بشر و كل عالم تطابق ندارند.
سرمايه ي توليد شده در جامعه ي اسلامي تا حد زيادي حاصل زندگي مؤمنانه ي مردم است. لذا اين سرمايه منتسب به دين الهي و فطرت خدايي است و به همين جهت بايد حفظ شود و تداوم پيدا كند، در پاره اي موارد هم بايد به مسير صحيح هدايت شود. براي لزوم اعمال چنين نظارت ها و اصلاحاتي مثالي مي زنم.
در بسياري از جوامع، سرمايه ي اجتماعي همان پيوندهاي خوني و قرابت هاي جغرافيايي و روابط حاصل از تعاملات و قراردادهايي است كه بين آنها در طول تاريخ به علت مجاورت برقرار شده، ولي اگر به همين سرمايه با نگرش الهي نگاه نشود، تبديل به تعصبات قومي و قبيله اي مي شود و در درازمدت موجبات اضمحلال آن جامعه را فراهم مي كند؛ يعني همان چيزي كه آن جامعه را به وجود آورده است موجب جنگ ها و دعواها و در نهايت پوسيدن آن جامعه مي شود.
البته بر اين مسئله مي بايست تلاش فريب كاران و سلطه جوياني را افزود كه سعي مي كنند از آن بخشي از سرمايه ي اجتماعي حمايت كنند كه بي عدالتي ها را تداوم بخشيده و منافع آنها را تضمين نمايد. به همين جهت يك چرخه ي حركتي را از دوره ي ظهور و سقوط در عموم جوامع مي بينيم زيرا بسياري از اين جوامع با فرهنگ و سرمايه ي جاهلي شكل گرفته اند.
وقتي حاكميت الهي بر حراست و حفظ سرمايه ي اجتماعي نظارت و دقت دارد، طبعاً بخشي از اين سرمايه كه موجب رشد و اعتلاي جامعه است، رشد مي كند و بخشي از آن كه موجب اضمحلال است كنترل خواهد شد و به اين ترتيب شما يك انباشت سالم در جامعه داريد. در جامعه ولايي اين فرصت و تضمين براي جامعه وجود دارد كه دائماً پالايش و تقويت و حفاظت از بخشي از سرمايه ي اجتماعي كه موجب سلامتي آن است، صورت گيرد.
¤ با اين حساب آيا مي توان سرمايه هاي اجتماعي و به طور كلي هر گونه روابط اجتماعي را امري مطلوب تلقي كرد؟
- خير، بخش زيادي از سرمايه هاي توليد شده در جوامع ناشي از جهل بشر است. سرمايه ي اجتماعي از نظر اسلام يك امر مطلقاً پسنديده نيست؛ بلكه آن چه كه براي صلاح و اصلاح نسل هاي بعدي به كار مي آيد بايد باقي بماند. در واقع هر جامعه اي بايد سرمايه اش را پالايش كند و در مسير صحيح توسعه دهد و اين امر اتفاق نمي افتد مگر بر پايه ي يك بينش الهي. سرمايه ي اجتماعي براي حفظ و تداوم و صحت و سلامت بايد ضمانت داشته باشد كه آن ضمانت، قانون و حاكم الهي است.
¤ باتوجه به اين كه كشور ما از اقوام گوناگوني تشكيل شده است؛ آيا اين مسئله مي تواند به عنوان يك سرمايه اجتماعي سازنده تلقي شود؟
- در جامعه اي كه ما زندگي مي كنيم مانند بسياري از كشورهاي ديگر، قطعات مختلفي وجود دارد كه در طول تاريخ دور هم گرد آمده اند. ما امروز هر كدام از اين قطعات را در درون مرزهاي سياسي ايران مي شناسيم كه داراي پاره فرهنگ خاصي هستند كه اين قطعات در سرزمين ايران، به دليل پيوندهاي تاريخي و اسلامي با هم ربط پيدا مي كنند.
اگر اين تجربه و نماد در جمهوري اسلامي با محوريت دين منطبق شود، ضامن يك نوع فرهنگ برادري و موجد يك نوع سرمايه ي اجتماعي است كه با توجه به تفاوت هاي جغرافيايي و يا خوني، نوعي وفاق عميق و راسخ را به وجود مي آورد كه هم تجربه ي عيني و پيشينه ي تاريخي مردم را در عقبه ي خود دارد و هم ارزش هاي ذهني و فطري و الهي را.
¤ يكي از اركان نظريات سياسي شيعه، ارتباط امام و امت مي باشد كه در نظريه ي ولايت فقيه هم ظهور پيدا مي كند. جايگاه اين ارتباط در مجموعه ي سرمايه هاي اجتماعي كشور ما چيست؟
- ولايت فقيه در كشور ما هم توانايي هاي يك حكومت ملي مركزي قدرتمند را دارد كه وفاق را به معناي همبستگي اجتماعي در ميان پاره فرهنگ هاي مختلف ايجاد مي كند و هم يك باور و اعتقاد را كه برادري و همبستگي اجتماعي را پديد مي آورد. بنابراين ولايت فقيه اين هر دو را با هم و در كنار هم گرد آورده است.
مردم، تبلور وصف اسلامي-ايراني را در وجود رهبرشان مي بينند و مجدداً با اين آرمان كه در قالب جمهوري اسلامي تجسم يافته، بيعت مي كنند. حضور ايشان و ساير مسئولين در جمع مردم بسيار مفيد است. مردم با ديدن چنين نمادي ياد اين واقعيت ها مي افتند، نمادي كه طول و عرض جغرافيايي و تاريخي و ابعاد ذهني و معنوي و الهي را پيوند مي زند.
حضور ولي فقيه و تجديد بيعت مردم در جاي جاي اين سرزمين با ايشان، در واقع بازتوليد و عيني كردن دو وجه سرمايه ي اجتماعي است؛ يعني سرمايه هاي اجتماعي كه از يك سو حاصل تجربيات تاريخي مشترك اقوام گوناگون مجاور در محدوده ي جغرافياي وسيعي به نام ايران كه همبستگي ملي را پديد آورده و از سوي ديگر و مهم تر، شخص رهبر انقلاب مصداقاً با عنايتي كه خدا به ايشان كرده است هم تجسم بخش زيبا و بزرگ و شيرين آن سرمايه ي اجتماعي ايراني و هم تجسم بخش وجه ديني، يعني مرجعيت و ولايت هستند و در نتيجه سرمايه ي اجتماعي مضاعف و پيوند خورده اي بدست مي آيد كه هم حاصل پالايش است و هم تقويت و بازتوليد حاصل از ايماني مشترك كه برادري را ميان آنها پديد آورده است، به خواست خداوند متعال نويد بخش گسترش اين همبستگي به ساير ملل تا حصول امت واحده است.
مردم به طور معمول نيازمند تذكر و تجسم هستند و درك مفاهيم ذهني براي عموم مردم كه گرفتاري هاي روزمره ي خود را دارند كمتر ملموس است و در صورت لمس هم با گذر زمان كم رنگ مي شود و اين حركت ها فرصتي است براي يادآوري آن پيشينه و سرمايه و اين امر با حضور و استقبال و شعار ظاهر مي شود. تجسم عيني جمعيت كه به نمايش در مي آيد به يك تصوير دائمي و ماندگار و هويت ساز تبديل مي شود و اين سفرها را به آييني جمعي براي بازتوليد سرمايه ي اجتماعي متناسب با اقتضائات زمانه بدل مي نمايد و فرصت ايفاي نقش هدايتي و حمايتي مؤثر را در فرايند بازتوليد، بيش از پيش براي رهبري فراهم مي كند. اميد اين است كه با هدايت و نظارت نظام ولايي، آن پالايش سرمايه ي اجتماعي كه در بالا ذكر شد، هرچه زودتر تكميل شده و جنبه هاي مثبت اين سرمايه تقويت و حمايت گردد.
