پرسش:
چرا در بعضي از آيات و روايات دنيا مدح و در بعضي ديگر مذمت شده است؟ لطفا دليل آن را به نحو اجمال توضيح دهيد؟
پاسخ: در آيات بسياري، مدح و تمجيد از دنيا يا امكانات مادي آن شده است: در بعضي از آيات، مال به عنوان خير، معرفي شده. (بقره-180) و در بسياري از آيات، مواهب مادي تحت عنوان فضل خدا آمده است: «وابتغوا من فضل الله». (جمعه-10) در جاي ديگر مي فرمايد: «همه نعمت هاي روي زمين را براي شما آفريده است» (خلق لكم ما في الارض جميعا). (بقره-29) و در بسياري از آيات آنها را تحت عنوان «سخر لكم» (آنها را مسخر شما گردانيد) ذكر كرده، كه اگر بخواهيم اين همه آياتي را كه در رابطه با محترم شمردن امكانات مادي اين جهان جمع آوري كنيم، مجموعه قابل ملاحظه اي خواهد شد. ولي با اين همه اهميتي كه به مواهب و نعمت هاي مادي داده شده، تغييراتي كه قويا دنيا را تحقير مي كند در آيات قرآن به چشم مي خورد. در يك جا آن را عرض و متاع فاني مي شمرد: «تبتغون عرض الحياه الدنيا». (نساء-49) و در جاي ديگر آن را مايه غرور و غفلت مي شمرد: «و ما الحياه الدنيا الا متاع الغرور». (حديد-02) و در مورد ديگر آن را وسيله سرگرمي و بازيچه شمرده: «و ما هذه الحياه الدنيا الا لهو و لعب» (عنكبوت-46) و در جائي ديگر مايه غفلت از ياد خدا: «رجال لاتلهيهم تجاره ولا بيع عن ذكرالله». (نور-73) اين تعبيرات دوگانه عينا در روايات اسلامي نيز ديده مي شود: از يكسو دنيا، مزرعه آخرت، تجارتخانه مردان خدا، مسجد دوستان حق، محل هبوط وحي پروردگار، سراي موعظه و پند، شمرده شود (مسجد احباء الله و مصلي ملائكه الله و مهبط وحي الله و متجر اولياء الله). و از سوي ديگر مايه غفلت و بيخبري از ياد خدا و متاع غرور و مانند آن. آيا اين دو گروه از آيات و روايات با هم تضاد دارند؟ پاسخ اين سوال را در خود قرآن مي توان يافت. زيرا آنجا كه از دنيا و مواهبش، نكوهش مي كند، كساني را مي گويد كه اين زندگي تنها هدفشان را تشكيل مي دهد، در سوره «نجم» آيه 92 مي خوانيم: «و لم يرد الا الحياه الدنيا: «كساني كه جز زندگي دنيا را نخواهند». به تعبير ديگر، سخن از كساني است كه آخرت را به دنيا مي فروشند و براي رسيدن به ماديات از هيچ خلافكاري و جنايتي ابا ندارند. در سوره «توبه» آيه 83 مي خوانيم: «ارضيتم بالحياه الدنيا من الاخره : «آيا راضي شديد كه زندگي دنيا را به جاي آخرت بپذيريد؟! آياتي از قرآن شاهد اين مدعا است، آنجا كه مي گويد: من كان يريد العاجله ... يعني تنها هدفشان همين زندگي زودگذر مادي است. اصولا، تعبير به «مزرعه» و يا «متجر» (تجارتخانه) و مانند آن خود شاهد زنده اي براي اين موضوع است.
كوتاه سخن اين كه: مواهب جهان مادي كه همه از نعمت هاي خدا است و حتما وجودش در نظام خلقت لازم بوده و هست، اگر به عنوان وسيله اي براي رسيدن به سعادت و تكامل معنوي انسان، مورد بهره برداري قرار گيرد، از هر نظر قابل تحسين است. و اما اگر، به عنوان يك هدف و نه وسيله، مورد توجه قرار گيرد و از ارزش هاي معنوي و انساني بريده شود- كه در اين هنگام طبعا مايه غرور و غفلت و طغيان و سركشي و ظلم و بيدادگري خواهد بود. بنابراين در خور هرگونه نكوهش و مذمت است. و چه زيبا فرموده است علي(ع) در آن گفتار كوتاه و پرمغزش: من ابصريها بصرته و من ابصر اليها اعمته: «آن كس كه با چشم بصيرت به آن بنگرد (و آن را وسيله بينائي قرار دهد) دنيا به او آگاهي مي بخشد، و آن كس كه به خود آن نگاه كند، دنيا او را نابينا خواهد كرد». در حقيقت، تفاوت ميان دنياي مذموم و ممدوح، همان چيزي است كه از «اليها» و «بها» استفاده مي شود كه: اولي هدف را مي رساند و دومي وسيله را. 1
1-تفسير نمونه، ج 21، ص 38
