آرامش دل با یاد خدا

 

آرامش دل با یاد خدا

یكی از بزرگ‏ترین مشكلات بشر امروزی، اضطراب و فشارهای روانی است، كه پیامدهای منفی فروانی هم به دنبال داشته است. انسان در راه رسیدن به آرامش كوشش‏های فراوانی را به كار برده است، اما چون راه صحیح آن را نیافته است، تلاشش بی‏ثمر مانده است. پیشرفت علم و تكنولوژی نیز با همه‏ی غوغایش، بیش از پیش او را در گرداب ناآرامی و اضطراب و تردید غوطه‏ور ساخته است.

اضطراب و دلهره از راه‏های گوناگونی ممكن است به وجود آید:

الف- ترسیم آینده‏های تاریك؛

افرادی كه برای خود آینده‏های تاریك ومبهم تصور می‏كنند، هر آن ممكن است دچار بیماری و درماندگی و ... شوند و از این نگرانی و ترس، بسیار رنج می‏برند.

ب- ضعف و ناتوانی؛

گاه انسان در برابر مشكلات فراوان زندگی به این فكر فرو می‏رود كه ممكن است از عهده‏ی حل آن‏ها برنیایم، همین تصور او را مضطرب میسازد.

ج- احساس پوچی در زندگی؛
د- دنیا پرستی و ترس از مرگ.

امروز، نه تنها جوامع غیر دینی و سكولار، كه جوامع دینی نیز به دلیل غفلت از گنجینه‏ی غنی و گران ‏بهایی كه از ایمان در اختیار دارند، از فشارهای روانی و دلهره‏های بی‏مورد در رنجند. خدایی كه انسان را آفرید و برای هدایت و راهنمایی او كتابهای آسمانی و پیامبران را فرستاد، بی‏شك عوامل آرامش و آسایش او را از زبان پیامبران خود بیان كرده است.
انسان هنگامی كه كارهای خود را با تفكر و تعقل انجام دهد و به این بیندیشد كه كارهایش برای سعادت اخروی سودمند است، این كارِ فكری با آرامش خاطر وبدون هیچ‏گونه تزلزل و اضطرابی صورت می‏گیرد؛ اما اگر تنها زندگی مادی را ببیند و از هوی و هوس پیروی كند، وهم و خیال به سراغ او آمده و او را از راه راست منحرف می‏سازد و اورا در تصمیم خود مضطرب و در اقدام به كارهای مهم سست میگرداند.
آرامش دل و اطمینان خاطر مقدمه‏ای است برای نشاط. كسی دارای روحیه شادابی است كه از فشار روانی و دلهره در در امان باشد. خداوند در آیه‏ی بیست و هشت سوره‏ی رعد مهم‏ترین عامل آرامش را یاد خود میداند:
الَّذِینَ آمَنُواْ وَتَطْمَئِنُّ قُلُوبُهُم بِذِكْرِ اللّهِ أَلاَ بِذِكْرِ اللّهِ تَطْمَئِنُّ الْقُلُوبُ (رعد/28) كسانی كه ایمان آورده‏اند و دل‏هایشان به یاد خدا آرام می‏گیرد، آگاه باش كه (تنها) با یاد خدا دل‏ها آرامش می‏یابد.
مقصود از این‏كه یاد حق آرامش دهنده‏ی قلب‏هاست، تنها ذكر زبانی نیست. هر چند ذكر لفظی (یك واژه را چند بار تكرار كردن) در انسان تأثیر دارد و موجب تلقین مفهوم آن واژه به دل می‏شود، بلكه علاوه بر ذكر زبانی، ذكر قلبی نیز نیاز است تا با تمام وجود متوجه عظمت خداوند شده، حضور خدا را در همه جا و تمام حالات درك كند، تا اگر صحنه‏ی گناهی برایش پیش آمد، بتواند یوسف‏وار از آن چشم پوشی كند. چرا كه حضرت علی( علیه‏السلام ) می‏فرماید: ذكر بر دو نوع است، یاد خداوند در هنگام مصیبت و از آن بالاتر، یاد خداوند است در هنگامی كه حرامی پیش بیاید و از آن چشم بپوشی.(1)
هیچ كُنجی بی‏دد و بی‏دام نیست
جز به خلوتگاه حق آرام نیست
گر گریزی بر امید راحتی
زان طرف هم پیشت آید آفتی
(مولوی)
نام خدا بر لب، همانند آبیاری شاخه‏ی درخت است كه تنها گرد گیری از آن می‏كند، ولی یاد خدا در دل مثل آبیاری ریشه‏ی درخت است كه مایه‏ی بالندگی و ثمر بخشی آن خواهد بود. اثر چنین یادی این است كه انسان را با شور و نشاط به تولید، كار، اشتغال و تأمین نیازهای جامعه وامی‏دارد تا از هر گونه تنبلی و تن‏پروری بپرهیزد و نیز هیچ كار سود آوری او را از یاد خدا غافل نسازد تا از كار حلال دست بردارد و یا به كار حرام روی آورد. چنان‏چه خداوند می‏فرماید:
«مردانی كه نه تجارت و نه داد و ستدی آنان را از یاد خدا و برپا داشتن نماز و دادن زكات به خود مشغول نمی‏دارد و از روزی كه دل‏ها و دیده‏ها در آن زیرورو می‏شود، می‏هراسند.»(نور/37)
این مردان الهی در اثر یاد خدا، نه تنها از عبادت‏های بدنی امتناعی ندارند، بلكه از زكات و انفاق به مستمندان نیز غافل نیستند.
یكی از مصادیق یاد خداوند، یاد پیامبر اكرم و امامان معصوم - صلوات الله علیهم - است؛ زیرا امام صادق( علیه‏السلام ) در مورد آیه‏ی «الابذكرالله...» می‏فرمایند:
«به محمد علیه و آله السلام تطمئن القلوب و هو ذكر الله» (منظور از آیه این است كه با یاد پیامبر دل‏ها آرام می‏گیرد كه او یاد خداست)(2)
رسول خدا( صلی‏الله‏علیه‏و‏آله ) - فرمودند: «مراد از» «الَّذِینَ آمَنُواْ» شیعیان است و مراد از «ذِكْرِ اللّهُِ» امیرالمؤمنین و ائمه - صلوات الله علیهم - است.(3)
كه یاد آن حضرات مایه‏ی آرامش است، این‏كه ما شیعیان در شادی آنان خوشحال و در غم آنان اندوهگین هستیم، گذشته از آرامش به نشاط می‏رسیم، كه بارها آن را آزموده‏ایم.
پیامبران و امامان معصوم( علیهم‏السلام ) بالاترین مرحله‏ی آرامش را دارا بودند. به یك نمونه در این زمینه نگاه می‏كنیم:
امام سجاد( علیه‏السلام ) می‏فرمایند: «هنگامی كه كار جنگ در نبرد كربلا سخت شد، پدرم حسین بن علی( علیه‏السلام ) در آرامش كامل بود و هر لحظه رنگ چهره‏ی او روشن‏تر و بشّاش‏تر می‏گشت، برخی بر خلاف پدرم رنگشان زرد شده و ترس بر اندامشان افتاده بود و دل‏هاشان می‏لرزید، حسین بن علی( علیه‏السلام ) به آنان فرمود: ای بزرگ‏زادگان صبر كنید، مرگ جز پلی بیش نیست كه شما را از این سختی‏ها به بهشت وسیع عبور می‏دهد. ...»(4)

چگونگیِ آرامش دل با یاد خدا:

ذكر حضرت حق دل را صیقل داده، انسان خاكی و مُلكی را به مَلكوت متصل می‏سازد. او با كمال مطلق ارتباط پیدا می‏كند و این ارتباط آرامشی بسیار لذت‏بخش به او عنایت می‏كند. در پرتو چنین ارتباطی احساس می‏كند به غیر خدا پناه بردن جز فرومایگی چیزی بر او نمی‏افزاید. دریچه‏ی دل چون با یاد پروردگار باز شد، انسان احساس می‏كند خدا هم او را یاد كرده است، كه خود می‏فرماید:
«فَاذْكُرُونِی أَذْكُرْكُمْ وَاشْكُرُواْ لِی وَلاَ تَكْفُرُونِ»(بقره/152)
مرا یاد كنید، تا شما را یاد كنم، و شكر مرا به‏جا آورید و كفران نعمت‏های من نكنید. شما از طریق بندگی خداوند و با تمام وجود و دل وجان به یاد او باشید، تا خداوند هم به یاد شما باشد و نعمت‏هایش را بر شما افزون كند.
امام صادق( علیه‏السلام ) می‏فرمایند: «بدانید هر كس از مؤمنان خدا را یاد كند، خداوند او را به‏خوبی یاد می‏كند، پس در اطاعت خداوند بكوشید.» (5)
توجه به خدا در ایجاد آرامش قلبی بدین جهت است كه: 1- خداوند، هدف نهاییِ فطرت انسان است و انسان ناخودآگاه در طلب این مطلوب نهایی در حركت است و تا به او نرسد، آرام نمی‏گیرد. 2- كسی كه توجه به خدا ندارد در واقع به غیر او كه همان دنیا و مظاهر آن باشد، دل بسته است. این فرد هر مقدار از نعمت‏ها و بهره‏های دنیا برخوردار گردد در هراس و دلهره‏ی بیش‏تری قرار میگیرد؛ زیرا دایم در حسرت امری است كه نصیب او نشده و در اضطراب است كه آنچه دارد از دست ندهد. بنابراین گرفتار رنج و اندوه دایمی میشود و با كوچك‏ترین سختی و مصیبتی تعادل روحی خود را از دست داده، زندگی سخت و محنت باری را خواهد داشت. ترسیم قرآن از این بحران روحی چنین است:
«وَمَنْ أَعْرَضَ عَن ذِكْرِی فَإِنَّ لَهُ مَعِیشَةً ضَنكًا وَنَحْشُرُهُ یَوْمَ الْقِیَامَةِ أَعْمَی»(طه/124) و هر كس از یاد من روی (و دل) بگرداند، در حقیقت زندگی تنگ (و سختی) خواهد داشت و روز رستاخیز او را نابینا محشور می‏كنیم.
روی گردانی از یاد خدا دو ثمره‏ی بسیار تلخ دارد: 1) داشتن زندگی ناگوار و تنگ 2) دوست شدن با شیطان همان‏گونه كه قرآن می‏گوید:
«وَمَن یَعْشُ عَن ذِكْرِ الرَّحْمَنِ نُقَیِّضْ لَهُ شَیْطَانًا فَهُوَ لَهُ قَرِینٌ»(زخرف/36) و هر كس از یاد (خدای) رحمان دل بگرداند، بر او شیطانی می‏گماریم تا برای وی دم‏سازی باشد.
اگر انسان غرق در لذات دنیا شود به صورتی كه او را از یاد خدای مهربان ـ كه رحمت وسیعش همه‏ی موجودات را شامل می‏شود ـ باز دارد، خداوند شیطانی را بر او مسلط می‏سازد تا همواره با او هم‏نشین باشد، رشته‏هایی در گردن او افكنده، هر جا كه خاطرخواهش باشد، او را ببرد.

یاد خدا و بقای نشاط

خداوند در این زمینه می‏فرماید:
«یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُواْ إِذَا لَقِیتُمْ فِئَةً فَاثْبُتُواْ وَاذْكُرُواْ اللّهَ كَثِیرًا لَّعَلَّكُمْ تُفْلَحُونَ» (انفال/45)
ای گروه مؤمنان هنگامی كه دست‏هایی از دشمنان را در میدان نبرد در برابر خود دیدید، ثابت قدم باشید و خدا را فراوان یاد كنید، باشد كه رستگار و پیروز شوید. هنگامی كه سرباز مجاهد، به یاد قدرت بی‏پایان و رحمت گسترده‏ی الهی باشد، احساس می‏كند در میدان مبارزه تنها نیست. این امر می‏تواند در تمام صحنه‏های زندگی او در برابر ناملایمات مقاوم سازد.
خداوند برای دلداری رسول اكرم( صلی‏الله‏علیه‏و‏آله ) در برابر سختی‏ها، خطاب به او میفرماید:
«وَلَقَدْ نَعْلَمُ أَنَّكَ یَضِیقُ صَدْرُكَ بِمَا یَقُولُونَ فَسَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّكَ وَكُن مِّنَ السَّاجِدِینَ»(حجر/97 و 98)
ما می‏دانیم كه سخنان مشركان سینه‏ی تو را تنگ و ناراحت می‏سازد، روح لطیف و قلب حساس تو نمی‏تواند در برابر بدگویی‏های آنان ساكت بنشیند و سخنان كفر آمیز آنان را تحمل كند، به همین دلیل اندوهگین می‏شوی. برای برطرف شدن این ناراحتی به تسبیح پروردگارت بپرداز و در برابر ذات پاكش سجده به‏جای آور. ذكر خداوند اثرات بد گفتار آنان از بین برده، به تو نیرو و توان تحمل بیش‏تر می‏بخشد.
هر چند خطاب آیه به پیامبر اكرم( صلی‏الله‏علیه‏و‏آله ) است، ولی در نهایت آن شامل همه‏ی افراد می‏شود. هر كس می‏خواهد در برابر سختی‏ها مقاوم باشد و همیشه به یاد خدا باشد و او را حاضر و ناظر بر كردار خویش بداند.
قرآن آرامش اولیای الهی را چنین بیان می‏كند:
«أَلا إِنَّ أَوْلِیَاء اللّهِ لاَ خَوْفٌ عَلَیْهِمْ وَلاَ هُمْ یَحْزَنُونَ الَّذِینَ آمَنُواْ وَكَانُواْ یَتقون»(یونس/62 و 63) آگاه باشید كه بر دوستان خدا نه بیمی است و نه آنان اندوهگین می‏شوند؛ همانان كه ایمان آورده و پرهیزگاری ورزیده‏اند.
ترس و اندوه، دو حالت روانی و برهم زننده‏ی آرامشند. نفی آن دو از سوی اولیای خدا، مساوی با حصول آرامش و برطرف شدن اضطراب دوستان راستین خدا آن‏قدر به خدا نزدیك شده‏اند كه میان آنان و خدا فاصله‏ای نیست، آنان از هر گونه وابستگی به جهان ماده آزادند، نه با از دست دادن امكانات مادی فریادشان بلند میشود، و نه ترس از آینده افكارشان را به خود مشغول می‏سازد. اولیای خدا، كسانی هستند كه حوادث ناگوار روزگار در دیدگاه آنان زشت و ناخوشایند جلوه نمی‏كند، هر چه از دست بدهند غمی به دل راه نداده و اندوه بر چهره‏شان نمی‏نشیند، اینان برخوردار از اطمینان و آرامش نفس هستند.
آرامش اولیای خدا بشارتی از سوی خداوند به آنان است، كه از راه ایمان وتقواپیشگی به این مقام رسیده‏اند كه نه در دنیا و نه در آخرت از هیچ نترسند و بر هیچ امری نگران نباشند؛ جز مواردی كه خدا خواهد، و خداوند خواسته تا از پروردگار خویش و از دست رفتن كرامت الهی، ناراحت باشند كه این ترس و حزن، تسلیم در برابر خداست.(6)
در آیات و روایات متعددی یاد خداوند را از جنبه‏هایی چون تشویق به آن، فواید دنیوی و اخروی آن، زمان ومكان آن و كیفیت ذكر، را تأكید كرده‏اند؛ كه بسیاری ازخطاهایی كه بشر انجام می‏دهد به سبب غفلت او از خداست؛ بی‏شك اگر انسان همواره به یاد خدا باشد و خود را در پیشگاه الهی حاضر ببیند، از كردارهای ناپسند خودداری می‏كند.

پی نوشت ها:

1. مجلسی، محمد باقر؛ بحار الانوار؛ )چاپ ایران( ج71، ص93، ح48. و نیز همان، ج77، ص51 ح3
2. تفسیر العیاشی، ج2، ص227
3. تفسیر كنز الدقایق، ج6، ص447
4. صدوق؛ معانی الاخبار؛ ص288
5. تفسیر كنز الدقایق، ج2، ص194
6.- ر.ك: المیزان، ج10، ص88 . تفسیر نمونه، ج8، ص332