یكى از صفاتى كه مانع راه كمال انسانى است و در قرآن به عبارات گوناگون و در جاهاى فراوان و همچنین در روایات و فرمایشهاى ائمه علیهمالسلام نسبت به آن صفت پرهیز داده شدهایم و برحذر داشته شدهایم، صفت تكبر و خودبزرگبینى است. این صفت براى پیشرفت انسان در مدارج معنوى، چیز بسیار خطرناكى است.
هدف نهایى از اینهمه جنجالهایى كه از اول تاریخ بوده است -یعنى آمدن پیامبران، مبارزات فراوان، دو صف شدن حق و باطل، جنگها، نبردها، درگیریها، صبرها بر مشكلات، تلاش عظیم اهل حق، حتّى تشكیل حكومت اسلامى و استقرار عدل اسلامى- تكامل و كمال انسان و نزدیك شدن او به خداست. همهچیز، مقدمه این است؛ ولى تكبر حالتى است كه اگر در كسى وجود داشت، او دچار خودشگفتى مىشود و وقتى خودش، كارش، معلوماتش و خصوصیاتِ فردیش را مورد توجه قرار مىدهد، حس اعجاب به او دست مىدهد و به نظرش بزرگ و زیبا و مطلوب مىآید. شاید بشود گفت كه بزرگترین مانع و بدترین درد و بیمارى در راه تكامل بشرى، عبارت از خود را بزرگ دیدن، خود را پاك و بىغش دیدن، خود را قدرتمند و توانا دیدن و خود را برتر از دیگران مشاهده كردن است.
* سَم قاتل!
یكى از خصوصیات تكبر، این است كه انسان خودش را از دیگران بزرگتر ببیند. معناى تكبر این نیست؛ این یكى از خصوصیات تكبر است. این چیز خیلى خطرناك و عجیبى است. انسان وقتى آیات قرآن را ملاحظه مىكند، مىبیند روى این صفت -كه با اسمهاى گوناگونى هم از آن یاد شده: استعلا، علوّ، استكبار، تكبر- خیلى تكیه شده و انسان مؤمن كه در راه خدا حركت مىكند، از این خصوصیت خیلى برحذر داشته شده است.
براى كسى كه خود را مقتدر ببیند، تكبر فرق نمىكند. این نوعى از تكبر است. انسان خود را داراى قدرت و غنا و بىنیازى احساس كند یا خود را داراى علم و دانش احساس كند و هر چیزى كه به او عرضه مىشود، چون به علم و دانش خود خیلى معتقد است، همهچیز را با دانش خود تطبیق بكند؛ هرچه در دایره علم او گنجید، آن درست است؛ هر چیزى در دایره علم او نگنجید، آن را رد خواهد كرد! این هم شعبهاى از تكبر و یكى از انواع خطرناك آن است. حتّى براى كسانى هم كه اهل عبادت و زهد و توجه به خدا و تلاش معنوى هستند، تكبر در كار و رشته خودشان وجود دارد. همان عُجبى كه انسانِ عابد و زاهد به عبادت خود پیدا مىكند، یكى از شُعب تكبر است؛ خود را بزرگ دیدن، خود را پاك دیدن، خود را برتر از دیگران دیدن.
شب قدر را كسى به دعا و مناجات و گریه و توجه به خدا و نماز و استغفار و امثال اینها بگذراند، بعد فرداى آن روز، وقتى كه در بین جمع مىآید و مردم را در خیابانها مشغول كار خودشان مىبیند، در دل خود بگوید: اى بیچارهها! شما دیشب در چه حالى بودید، ما چه حالى داشتیم؛ شما غافل بودید! یعنى خود را از دیگران بالاتر حساب كند و اینچنین بپندارد. هركدام از اینها باشد، براى پیشرفت تكاملى انسان، سم قاتل است.
امثال ما افراد معمولى، دچار تكبرهاى عامیانه هستیم. آن كسانى كه در درجات معنوى سیر مىكنند و مقامات بالاترى را مىبینند، آنها هم در هر رتبه و شأنى كه باشند، ممكن است دچار تكبر و اعجاب به نفس و خودبزرگبینى بشوند كه براى آنها خطر عظیمى است. این براى هر كسى در هر مرتبهاى خطر است.
