موانع فهم قرآن

پرسش:
براي كسي كه مي خواهد قرآن را بفهمد و در معاني آن تدبر و در سلوك خود آموزه هاي وحياني را متجلي سازد چه موانعي وجود دارد لطفا به نحو اجمال آنها را توضيح دهيد؟
پاسخ:
شكي نيست كه قرآن كتاب راهنماي عمل و نقشه راه سعادت انسان در دنيا و آخرت است و كسي كه آموزه هاي آن را الگو و راهنماي عمل خود قرار نمي دهد. به طور طبيعي نمي تواند در مسير تكامل و سيرالي الله و قرب الهي گام بردارد. در اين راستا شناخت موانع فهم قرآن و ضرورت مقابله با آنها از اهميت بالايي برخودار است. بدين لحاظ با عنايت به جايگاه والاي اين موضوع از لسان يكي از سالكين الي الله مرحوم ميرزا جوادملكي در كتاب المراقبات، ج1، صفحه312، اين موانع را بيان مي كنيم. « (اي سالك طريق معرفت) كسي كه مي خواهد قرآن را بفهمد، واجب است كه خود را از موانع فهم خالي سازد والا حق انتفاع را از قرآن نمي برد. (و آن گونه كه بايد از قرآن استفاده نخواهدكرد)، بلكه اگر از موانع فهم خالي و عاري نگردد، زيان هم خواهدبرد، و براي موانع فهم وجوهي شمرده اند كه عبارت است از:
اول: مقيدشدن در اداكردن دقيق حروف از مخارج آن و حفظ حدود محاسن تجويد و اين مطلب مانع از تدبر در معاني آيه مي شود و طلب فهم براي او ممكن نخواهدشد. من مي گويم كه اين حق است، الا آنكه از موانع استفهام نيست، بلكه از موانع تدبري است كه آن تدبر، از اسباب استفهام و طلب فهم است.
دوم: اينكه صنعت و خلقي از اخلاق رذيله و صفات خبيثه در قاري باشد كه موجب طبع قلب (و زنگار دل) از فهم معاني قرآن شود، چنانكه بعضي از آيات قرآن دلالتي بر آن دارد، مانند: «كذلك يطبع الله علي كل قلب متكبر جبار» اين گونه خدا بر دل هر متكبر و زورگويي مهر مي نهد. (غافر-35) و در جاي ديگر مي فرمايد: «و ما يتذكر الا من ينيب» و جز كساني كه به خدا رجوع پي درپي دارند كسي متذكر نمي شود. (غافر-13) پس اين صفات، درقلب توليد كدورت و تيرگي مي نمايد كه مانع از فهم حقايق اشياء مي شود، نظير زنگاري كه بر روي آينه مانع از ديدن صورتها در آن مي گردد و شكلها را به خوبي منعكس نمي كند.
سوم: اينكه معتقد به امر باطلي باشد و آن را براي خويشتن، مذهب اتخاذ نموده و ماوراي اعتقاد خود را كفر يا ضلال بپندارد. اين امر نيز از موانع فهم است، زيرا قبل از آنكه قلب به سبب قرآن روشن و نوراني شود تا بتواند حق را ببيند، آن را كفر پنداشته و به رد و تأويل و توجيه آن مي پردازد و مادامي كه چنين تعصب باطلي در او موجود باشد، هرگز به حق هدايت نمي شود.
چهارم: آنكه در تفسير آيه، تفسير ظاهري را بيابد و معتقد شود كه مراد خدا، منحصر به آن است و برداشتي غير از اين معنا، تفسير به رأي و حرام مي باشد.