احکام و مسائل حجاب

حفظ کرامت همه انسان‌ها به ویژه زنان در رأس برنامه‌های دین مبین اسلام قرار دارد و از میان آموزه‌های اسلامی که در آنها کرامت و عزت زن به عنوان اصلی خدشه ناپذیر عنوان شده، ستر و پوشش (حجاب) جایگاه ویژه‌ای دارد که در یادداشت فقهی این هفته، احکام آن بیان می‌شود.
 
* اهمیت پوشش برای دختران و زنان

در اهمیت ستر و پوشش (حجاب) همین بس که احکام جزئی نماز - با همه اهمیتی که دارد - در قرآن کریم بیان نشده و همه تاکید قرآن بر اصل وجوب نماز، به پا داشتن و اوقات آن است؛ اما حدود ستر و پوشش (حجاب) زنان در قرآن کریم بیان شده است. این امر نشانگر اهتمام شارع مقدس بر حجاب و پوشش دختران و بانوان است.

* جایگاه حجاب در اسلام

حجاب به عنوان یکی از دستورهای خدشه ناپذیر اسلامی در همه زمان‌ها مطرح بوده است؛ یعنی از مسلّمات شرع است و به اصطلاح فقهی از ضروریات دین محسوب می‌شود. به این معنا که اصل حجاب به عنوان یکی از دستورات اسلامی از صدر اسلام تاکنون امری مسلم بوده و انکار اصل حجاب اگر به انکار قرآن یا پیامبر باز گردد موجب خروج از دین می‌شود. (نک: امام خمینی، استفتائات، ج‌3، ص 253؛ مکارم شیرازی، ناصر، استفتائات جديد، ج‌2، ص 348)

 *حجاب مقابل همه نامحرم‌ها

حجاب در مقابل هر نامحرمی لازم و واجب است و هیچ فرقی بین نامحرمان نسبت به یک خانم وجود ندارد. از این رو افراد بیگانه برای یک زن که آنها را نمی‌شناسد از لحاظ حجاب، تفاوتی با برادر شوهر یا پسر خاله و یا پسر عمو ندارند و همه در یک حد نامحرم هستند.
بنابراین حجاب ناقص در برابر پسر خاله، پسر عمو، برادر شوهر و ... به خاطر آنکه از دوران کودکی با هم بزرگ شده‌اند یا به جهت ارتباط فامیلی وجه شرعی ندارد و حکمش مثل دیگر نامحرم‌هاست همچنانکه حجاب ناقص زن عمو در برابر برادر زاده شوهرش به این دلیل که زن عمو او را از هنگام تولد در آغوش می‌گرفته یا او را مثل فرزند خودش تربیت کرده فاقد توجیه شرعی است.

 * محدوده حجاب

رعایت ستر و پوشش برای بانوان در مقابل نامحرمان واجب است و تمام بدن و موهای زن باید پوشیده باشد.
اگر صورت و دستها بدون آرایش باشند ظاهر کردن آنها اشکالی ندارد.
برخی از بانوان محترم گمان می‌کنند که چون پوشانیدن روی پا تا مچ در نماز (اگر نامحرمی وجود ندارد) واجب نیست پس می‌توانند در برابر نامحرم نیز بدون پوشش پا ظاهر شوند اما این اشتباه است و ظاهر ساختن پاها تا مچ در برابر نامحرم حرام است.
آشکار ساختن دستها بیش از مچ دست در برابر نامحرم حرام است و ساعد بانوان نباید در معرض دید نامحرم قرار گیرد.
گردی صورت که مجاز است پوشیده نباشد شامل گردن نمی‌شود ولذا ظاهر ساختن گردن برای نامحرم حرام است.
پوشانیدن بدن باید به گونه‌ای باشد که حجم بدن و برآمدگی‌های بدن زن را بپوشاند، بنابراین ظاهر کردن لباسهای تنگ و چسبان در مقابل نامحرم از لحاظ شرعی حرام است.
نمایان کردن آرایش صورت و دستها و به طور کلی هر چیزی که آرایش محسوب شود در مقابل نامحرمان جایز نیست.
شایان ذکر است که پوشیدن هر چیزی که باعث خودنمایی و تهییج و تحریک نامحرم شود جایز نیست هرچند تمام بدن و موها را پوشانده باشد. این نوع پوشش گاهی با تنگ بودن یا کوتاه بودن لباس و گاهی با رنگ خاص و مهیج آن یا مدل بسیار خاص و نامعمول و یا دیگر موارد تحقق می‌یابد.
مقام معظم رهبری می‌فرماید: پوشيدن چيزى كه از جهت رنگ يا شكل و يا نحوه پوشيدن باعث جلب توجه اجنبى شود و موجب فساد و ارتكاب حرام گردد، جايز نيست. (مقام معظم رهبری، اجوبه الاستفتائات، ص 305)

* نوع حجاب از منظر اسلام و حجاب برتر

از نظر شرعی هر لباسی که شرایط گفته شده در بالا را داشته باشد برای حجاب کافی است. یعنی اولا تمام بدن و موها غیر از صورت و دو دست تا مچ را بپوشاند و ثانیا مهیج، محرک، تنگ و چسبان نباشد و برآمدگی‌های بدن را بپوشاند. این گونه لباس برای حجاب کافی است اما به نظر علمای دین، چادر مشکی که در ایران و کشورهای عربی معمول است بهترین نوع حجاب و در واقع حجاب برتر است و دلیلش این است که چادر با رنگ سیاهی که دارد هیچگاه باعث جلب توجه نامحرم نمی‌شود و علاوه از آن، حالت چسبنده ندارد و تمام بدن را هم می‌پوشاند.
در این‌باره حضرت امام خمینی (ره) می‌فرماید: زن بايد تمام بدن را- به استثناء دستها تا مچ و صورت- از مرد نامحرم بپوشاند، و در حجاب لباس خاصّى معتبر نيست، اگر چه پوشيدن چادر بهتر است و از لباسهائى كه جلب توجّه نامحرم كند اجتناب شود. (امام خمینی، استفتائات ج 3، ص 253)
مقام معظم رهبری می‌فرماید: حجابِ برتر كه شما اشاره كرديد كه مراد همين چادر ايرانىِ خود ماست حقيقتاً حجاب برتر است هيچ ترديدى در اين نبايد داشت. البته من هيچ وقت نگفتم كه چادر را در جايى اجبارى كنند اما هميشه گفته‌ام كه چادر يك حجاب ايرانى است و زن ايرانى اين را انتخاب كرده و خوب حجابى هم هست و مى‌تواند كاملاً حفاظ و حجاب داشته باشد. حالا بعضي‌ها هستند كه از هر چه ايرانى و خودى است ناراحتند و دلشان را مى‌زند دلشان مى‌خواهد سراغ چيزهايى بروند كه از خودى بودن دورتر است. (مقام معظم رهبری، جلسه پرسش و پاسخ مدیران مسئول و سردبیران نشریات دانشجویی، 4/12/77)
همچنین می‌فرماید: باید توجه کنید که هیچ بحثی در این زمینه‌های مربوط به پوشش زن از هجوم تبلیغاتی غرب متأثر نباشد اگر متأثر از آن شد خراب خواهد شد مثلاً بیاییم با خودمان فکر کنیم که حجاب داشته باشیم اما چادر نباشد این فکر غلطی است نه این‌که من بخواهم بگویم چادر نوع منحصر است نه من می‌گویم چادر بهترین نوع حجاب است یک نشانه‌ی ملی ماست هیچ اشکالی هم ندارد هیچ منافاتی با هیچ نوع تحرکی هم در زن ندارد اگر واقعاً بنای تحرک و کار اجتماعی و کار سیاسی و کار فکری باشد لباس رسمی زن می‌تواند چادر باشد و همان‌طور که عرض کردم چادر بهترین نوع حجاب است. (مقام معظم رهبری، دیدار اعضای شورای فرهنگی و اجتماعی زنان و مسئولان اولین کنگره حجاب اسلامی4/10/70)
در استفتائات آیت الله بهجت (ره) آمده: حجاب كامل همان چادر است. (بهجت، استفتائات، ج4، ص175)
آیت الله فاضل لنکرانی (ره) در پاسخ به این سوال که آيا استفاده از مقنعه و مانتو و روسرى بهتر است يا چادر؟ پاسخ داده است: استفاده از چادر بهتر است. (فاضل لنکرانی، جامع المسائل، ج1، ص450)
آیت الله شیخ جواد تبریزی (ره) در پاسخ به سوالی درباره کراهت چادر مشکی،‌ می‌نویسد: چادر مشكى كراهت ندارد بلكه حجاب بهتر است، و كسانى هم كه پوشيدن لباس مشكى را مكروه مى‌دانند چادر و عباى مشكى را استثناء مى‌كنند و در آنها كراهت نيست. (تبریزی، استفتائات جدید، ج2، ص371)
همچنین در پاسخ به این سوال که امروز حركت خزنده‌اى عليه چادر- كه يك حجاب ملّى و سنّتى است- آغاز گرديده، خواهشمند است نظر خود را مرقوم فرماييد؟ می‌نویسد: پوشيدن بدن بر زن واجب و بهترين نوع پوشش واجب، همان چادر مشكى است كه زنهاى مؤمنه خود را با آن مى‌پوشانند. (تبریزی، استفتائات جدید، ج2 ، ص365)
آیت الله مکارم شیرازی در این‌باره نوشته است: براى حجاب اسلامى كافى است كه تمام بدن را با لباس مناسب (بجز گردى صورت و دستها تا مچ) بپوشانند؛ ولى بى‌شك پوشيدن چادر به عنوان حجاب برتر خصوصاً در اماكن مذهبى مطلوبتر است. (مکارم شیرازی، استفتائات جدید، ج2، ص348)
و آیت الله صافی گلپایگانی می‌نویسد: چادر بهترين پوشش اسلامى است و با آن مفاتن بدن مستور و عفت جامعه حفظ مى‌شود. (صافی گلپایگانی، جامع الاحکام، ج2، ص 165)
شایان ذکر است؛ همچنان‌که حجاب برای بانوان واجب است، چشم پوشی از نامحرم نیز بر مردان واجب است.

* نويسنده: حجت‌الاسلام مرتضی کیوانی