پرسش:
مفهوم تاويل چيست و چه كاركردي در تبيين آيات قرآن كريم دارد؟
پاسخ:
مفهوم تاويل
در آيه هفتم سوره آل عمران پس از تقسيم آيات به محكمات و متشابهات، خداوند مي فرمايد: دلهاي منحرف از حق در پي تاويل متشابهات برمي آيند تا در سخن خدا تخليط و فتنه انگيزي كنند.
راغب در مفردات در بيان مفهوم تاويل مي نويسد: «تاويل از ريشه «اول» و به معني رجوع به اصل است، و تاويل چيزي برگرداندن آن به اصل و حقيقتش مي باشد. مقصود اين است كه گاه ظاهر عبارت يا كاري شبهه انگيز مي باشد، تأويل براي برطرف كردن شبهه اي است كه در گفتار يا كردار پيدا شده و سبب پنهان شدن حقيقت معني و هدف اصلي گشته، پس ضروري است كه سخن يا عمل را تاويل كنيم تا مراد اصلي گوينده يا فاعل معلوم شود.
بنابراين فرق است ميان تأويل و تفسير، كه بيان معني آيات محكم را تفسير گويند، و بيان معني آيات متشابه و ديگر وجوه و احتمالات او را تاويل گويند و حق تعالي در آيه مورد بحث لفظ تاويل را درباب متشابهات اطلاق كرده است.
كاربردهاي تاويل
1-تاويل متشابه
تاويل آيه يعني توجيه صحيح و معاني پنهاني آيه به گونه اي كه عقل و نقل آن را بپذيرد. مانند رفتار حضرت خضر(ع) كه در پايان مصاحبتش با حضرت موسي(ع) گفت: «ذلك تاويل مالم تسطع عليه صبراً» اين بود تاويل (معني پنهان) آنچه كه نتوانستي بر آن شكيبايي ورزي. در اين موارد تاويل به معني «كشف معني باطني آيه» مي باشد كه در بعضي احاديث هم آمده و موجب زنده و پاينده بودن كتاب خداست.
2-تاويل به معني تعبير خواب
اين مفهوم در سوره يوسف(ع) چند بار به كار رفته است مانند آيه 44 كه مي فرمايد: «قالوا اضغاث احلام و ما نحن بتأويل الاحلام بعالمين» گفتند: خوابهايي است پريشان و ما به تعبير خوابهاي آشفته دانا نيستيم.
3-مآل و سرانجام كار
اين معنا در سوره اسراء آيه 35 آمده است كه فرمود: «وزنوا بالقسطاس المستقيم ذلك خير و احسن تاويلا» و با ترازوي درست بسنجيد كه اين بهتر و خوش فرجام تر است يعني عاقبتش بهتر است.
بنابراين با عنايت به تعريفي كه درباره آيات متشابه شد روشن مي شود كه فهم معاني صحيح آنها، جز با تاويل صحيح يعني استفاده از محكمات صورت نمي گيرد. زيرا معاني ظاهري مخالف عقل و اصول اعتقادي است. از اين رو تاويل چنين آياتي بايسته و ضروري است.
شرايط تاويل
براي تاويل كه استنباط معاني باطني قران است شرايط و معيارهايي بايد رعايت گردد، در غير اين صورت تاويل درست نخواهد بود.
1-رعايت تناسب بين معناي ظاهري و باطني
اولين شرط تاويل رعايت تناسب ميان معاني ظاهري و باطني آيات متشابه است. مثلا در آيه شريفه 24 سوره عبس «فلينظر الانسان الي طعامه» از امام صادق(ع) سؤال شداين طعام چيست؟ حضرت فرمود: «علمي كه (مسلمانان) فرا مي گيرند، از چه كسي اخذ مي نمايند» در اين تاويل تناسب بين معني ظاهر آيه و تاويل آن آشكار است، زيرا علم غذاي روح است. پس بايد در انتخاب مأخذ و منبعي كه عقايد و افكارش را از آن مي گيرد احتياط كند تا به فساد عقيده و حيرت با ضلالت دچار نشود.
2-عدم تضاد معناي تاويلي با آيات محكم و روايات متقن
همچنين تاويل بايد با آيات محكم و روايات متقن و ضروريات اسلام مخالف نباشد. به بيان ديگر اگر كسي در اين چارچوب به تاويل آيات متشابه نپردازد، دچار نوعي تفسير به رأي شده و از مسير صحيح و كمالي آن منحرف خواهد شد. بنابراين تاويل آيات متشابه قرآن را كسي نمي داند مگر الله و ثابت قدمان در علم، كه اين استدلال نقلي خردپسند و منطبق با ملاك هاي عقلاني و منطقي است.
