آمادگي فرهنگي

دين اسلام به عنوان يگانه ديني كه فرا زماني، فرامكاني و ابدي است براي تمام زمان ها و زمين ها دستورات و آموزه هاي تازه و نو به نو آورده است. به عبارت ديگر از آنجا كه اسلام براي زندگي اين جهاني و آن جهاني بشر آمده است علاوه بر ارائه برنامه هاي معنوي؛ به فراخور پيشرفت و توسعه زندگي مادي بشر، برنامه هاي مورد نياز ارائه كرده است.
جامعه اسلامي كه مي بايد مردم در آن با كمال آرامش، به تمام حقوق و خواسته هاي قانوني خويش دست يابند لازم است در تلاش براي برآورده سازي حداكثري اين خواسته ها باشد. براي تحقق اين هدف، در مفاهيم ديني، دستورات مختلفي بيان گرديده است از جمله اين كه مسلمانان را بر تدارك روزافزون توانمندي هاي نظامي، تحريض كرده تا اين كه حداقل، مرزهاي جامعه مورد طمع و تعرض دشمنان واقع نشود و مردم هميشه آسوده خاطر باشند.
بدون ترديد دشمنان جوامع اسلامي به اقتضاي هر زمان ممكن است براي تهديد اين جوامع از ابزارهاي همان زمان بهره گيرند. گاه ممكن است اين موضوع مسائل نظامي و به تعبيري لشكركشي باشد و گاه ممكن است مسائل سياسي و گاه اقتصادي و گاه هم ممكن است مسائل فرهنگي را اهرم و ابزاري براي مبارزه با جوامع اسلامي قرار دهند كه طبعا به اقتضاي هر كدام مي بايد با بهره گيري از فرامين و آموزه هاي ديني، دشمنان را ناكام كرده و كار خود را به پيش ببريم.
در دنياي امروز بر همگان روشن است كه دشمنان اسلام، جبهه مبارزات را متوجه مسائل فرهنگي كرده اند و مسائل نظامي در درجات بعدي از اهميت براي آنان قرار دارد لذا ضرورت دارد تا در اين زمينه توجه تام صورت گيرد و به اين فراخور برنامه هاي ما نيز متغير و موثر گردد.
خداوند در قرآن كريم خطاب به جوامع اسلامي مي فرمايد: «و اعدوا لهم ما استطعتم من قوه و من رباط الخيل ترهبون به عدو الله و عدوكم»1 (اي مسلمانان) تا مي توانيد در برابر آنها (دشمنان) نيرو و اسب هاي آماده و زين كرده، بسيج كنيد تا با آن، دشمن خدا و دشمن خودتان.
اگر تنها به لفظ صريح اين آيه توجه كنيم، تنها بهره اي كه خواهيم برد اين خواهد بود كه جوامع اسلامي در زمينه مسائل نظامي بايد خود را براي دفع و رفع حملات دشمنان، آماده نمايند تا اين كه دشمن توان بر حمله به مسلمانان را نداشته باشد و از آنان بترسد. هر چند در نگاه اول، اين برداشت خوب جلوه مي نمايد اما به اعتقاد برخي مفسران، اين آيه علاوه بر اشاره به تجهيز نظامي مسلمانان (به انواع تسليحات و شگردهاي جنگي) اشاره به مسائل فرهنگي نيز دارد و توصيه اين آيه در حوزه فرهنگ اين است كه ما بايد در اين حوزه نيز كاملا مجهز شده تا از ترفندها و شگردهاي افسون گرانه فرهنگي عصر خويش در امان بوده و فرهنگ خود را از غارت رهزنان فرهنگي نجات دهيم. به عبارت ديگر اين آيه بر آمادگي فرهنگي مسلمانان نيز تأكيد مي نمايد.
آيت الله مكارم شيرازي در تفسير اين آيه چنين مي نويسد: ««رباط» به معني بستن و پيوند دادن است سپس به همين تناسب به معني محافظت و مراقبت به طور كلي آمده است، و «مرابطه» به معني محافظت مرزها و همچنين به معني مراقبت از هر چيز ديگر مي آيد.»2
از اين رو نمي توان موضوع محافظت و مراقبت را به مرزهاي يك سرزمين محدود ساخت و از اين آيه تفسيري جزئي ارايه كرد. بلكه اين محافظت شامل تمام عرصه هاي اقتصادي، اجتماعي، فرهنگي و... است كه پاسداشت آن براي جامعه ضرورت دارد.
اين مفسر قرآن، در معناي «قوه» چنين فرمودند:كلمه «قوه» نه تنها وسائل جنگي و سلاح هاي مدرن هر عصري را دربر مي گيرد، بلكه تمام نيروها و قدرت هايي را كه به نوعي از انواع در پيروزي بر دشمن اثر دارد شامل مي شود؛ اعم از نيروهاي مادي و معنوي از قدرت هاي اقتصادي، فرهنگي، سياسي كه آنها نيز در مفهوم «قوه» مندرج هستند و نقش بسيار موثري در پيروزي بر دشمن دارد نيز نبايد غفلت كرد». 3
بنابراين اگر در آيه مذكور تعبير به «قوه» شده است به معناي وسيع كلمه شامل هر نوع توان اعم از علمي، سياسي، نظامي، فرهنگي و... است كه جامعه براي حفظ و دفاع از موجوديت خود بايد به آن مجهز گردد.
دراين جا به برخي از مصاديق آمادگي فرهنگي اشاره مي كنيم:
1- تقويت باورهاي ديني
اولين و مهم ترين گام و به تعبيري، بارزترين مصداق آمادگي فرهنگي اين است كه دستگاه هاي متولي امر فرهنگ، براي ارتقاي داشته هاي فرهنگي جامعه در تلاش باشند و باورهاي ديني را تقويت نمايند تا اين كه مردم در برابر هجمه هاي فرهنگ هاي غيرخودي در امنيت باشند.
2- هجمه به فرهنگ هاي منحط
آنچه نبايد مورد غفلت باشد اين كه، ما نبايد هميشه در قبال فرهنگ هاي منحط دنيا (از جمله فرهنگ منسوخ غربي) موضع انفعالي و به تعبيري، برخورد دفاعي داشته باشيم بلكه در دنياي كنوني كه فرهنگ هاي غيرخودي رنگ باخته و در آزمون فرهنگي، رفوزه شده اند، بايد از موضع فعال و به تعبيري، هجومي عمل كنيم تا بتوان ضمن به چالش كشيدن اين فرهنگ ها، هر روز غناي فرهنگي خود را بيشتر اثبات كنيم و از كيان آن صيانت نماييم.
3- بهره گيري از ابزارها و صنايع فرهنگي
درعصر كنوني كه عصر انفجار اطلاعات و به عبارتي عصر رسانه ها نام گرفته است مي توان از جمله مصاديق آمادگي فرهنگي را بهره گيري از ابزارها و به تعبيري صنايع فرهنگي دانست كه نقش بسيار مهم و تعيين كننده اي در مسائل و مبادلات فرهنگي دارد به گونه اي كه ديگر نمي توان بدون آن، به ترويج و تثبيت مفاهيم فرهنگي اقدام نمود. به عبارت ديگر، همان گونه كه در آمادگي نظامي بايد به تازه ترين و پيشرفته ترين تسليحات مجهز گرديد؛ در حوزه فرهنگ و كم و كيف ادوات و صنايع فرهنگي هم بايد به روز بود و از آن به درستي بهره جست.
4- برنامه ريزي فرهنگي (مهندسي فرهنگي)
دستگاه هاي فرهنگي مي بايد براي پاسخ گويي صحيح به نيازهاي فرهنگي جامعه، برنامه ريزي و به تعبيري مهندسي فرهنگي داشته باشند تا بتوان ضمن بدست گرفتن نبض فرهنگ خودي، نسبت به آن مصونيت نيز ايجاد نمود.
ــــــــــــــــــــــــــ
پي نوشت ها:
1-سوره انفال /60
2- تفسير نمونه ج 7 ص 221
3- همان ص 222