● محور رفاقتها

● محور رفاقتها

تعبیر آیه شریفه این است که «الاخلأ یومئذ بعضهم لبعض عدو الا المتقین» همه دوستان در قیامت، با هم دشمن می شوند، مگر پرهیزکاران. در قیامت این طور نیست که رفقا مثل پدر، مادر و برادر که می روند دنبال کارشان، نیست. یک دسته از رفاقت ها به جای دوستی، دشمنی می آورد. در سوره دیگر هم ما داشتیم که وقتی پیوند رفاقتی بر یک محور خاصی بود، این دوستی به دشمنی شدید تبدیل می شود و این ها به جان هم می افتند. چه بسا این، او را لعن کند، آن، این را لعن کند. یک وقت هست می گویی جدا شدند و رفتند سراغ کارشان، یک وقت می گویی جدا شدند ولی همدیگر را رها نمی کنند، دوستی شان تبدیل به دشمنی می شود. دسته دیگر، دوستی هایشان باقی می ماند و از هم دستگیری می کنند. رابطه این ها در قیامت به خاطر پیوند رفاقتی آنها در دنیا است. این که من عرض کردم در بین همه پیوندها آن پیوندی که هم در ربط با امور دنیایی و هم در ربط با امور اخروی خیلی اثرگذار است، عبارت است از پیوند رفاقتی به این جهت بود.

به طور کلی هر پیوندی، یک سبب می خواهد. باید چیزی به عنوان «محور رفاقت» باشد تا دو نفر با هم رفیق شوند. دو نفر که دارند در خیابان راه می روند یکدفعه که با هم رفیق نمی شوند! یک چیزی باید باشد تا اینها را به هم ربط بدهد. به طور خلاصه، آن چیزی که می خواهد محور قرار بگیرد و سبب این پیوند بشود، یا یک امر مادی است و یا یک امر معنوی، یعنی اتصال ها، یک وقت بر محور مادیت درست می شود و یک وقت بر محور معنویت ایجاد می شود. اتصال انسان با انسان بر محور یکی از این دو مسئله است.

● دوستی کارساز و دوستی ناکارآمد

ما در معارفمان داریم رفاقت هایی که بر محور مادیت و امور دنیایی درست شده است، در آخرت به دشمنی تبدیل می شود. «الاخلأء یومئد بعضهم لبعض عدو» اما اگر رفاقت بر محور معنویت و امور اخروی باشد چنین نمی شود؛ «الا المتقین» رفاقت پرهیزکاران استثناء شده است. یعنی اگر پیوند رفاقت بر محور معنویت باشد، به دشمنی و عداوت تبدیل نمی شود و باقی می ماند. این رفاقت در قیامت کارساز نیز هست. این یک قضیه و مطلب کلی است که در متن معارف ما هست.

روایتی از امام صادق(ع) است که مثل «ضرب قانون» می ماند. گویی حضرت در باب دوستی یک قانون کلی را مطرح می فرمایند. حضرت می فرماید: «الا کل خله کانت فی الدنیا فی غیرالله فانها تصیر عداوه یوم القیامه» (بحار/۶۶/۲۳۷) حرفی که من زدم متن فرمایش حضرت است، ایشان می فرماید: آگاه باشید! هر دوستی رفاقتی که در دنیا «فی غیرالله» بر محور معنویت نباشد، در روز قیامت، تبدیل به دشمنی می شود. حضرت این آیه شریفه را کاملا توضیح می دهد: «الاخلأء یومئذ بعضهم لبعض عدو الا المتقین» ایشان، این آیه را در این قالب می ریزد و بیان می کند.

● انواع دوستی ها و عاقبتشان

پیوندهای رفاقتی که در دنیا بر محور معنویت شکل می گیرد، در قیامت مشکلی ایجاد نمی کند. بلکه باقی می ماند و بعد هم کارساز است. کارسازی اش نیز، مسئله شفاعت و دستگیری است. این رفاقت برای آنها مشکل ساز نیست. ما در معارفمان داریم که مؤمنین بعضی، بعضی دیگر را شفاعت می کنند. این جزء معارف دین ما است. مؤمن از مؤمن شفاعت می کند. این مسئله مربوط به مؤمن هایی است که بر محور ایمانی با یکدیگر رابطه داشتند، نه مادیت.

دسته دوم، در مقابل گروه اول هستند که اصلا رفاقت و دوستی شان فقط بر محور مادیت بود. تکلیف این رفاقت ها هم در اینجا معلوم است. اما دسته سومی هم ممکن است که قصه یک طرف از رفاقت امور مادی باشد و طرف دیگر جهت معنوی داشته باشد. این رفاقت اصلا در دنیا باقی نمی ماند که بخواهد به قیامت برسد. این ها به یکجایی می رسند که دیگر نمی توانند ادامه بدهند. همین جا، رفاقتشان را به هم می زنند و از یکدیگر جدا می شوند. به قیامت نمی رسد.

● گسست و دشمنی دوستان در دنیا

ما از بعضی از روایات به دست می آوریم که رفاقت هایی که بر محور معنویت نیست و فقط مادیت در آنها مطرح است، این طور نیست که فقط در آخرت تبدیل به دشمنی شود و در آن جا پشیمان شوند. گاهی در دنیا گسسته شده و به دشمنی تبدیل می گردد. این مطلبی است که دیگر برای شما مشهود و آشکار است، احتیاج به توضیح ندارد. شما این مسائل را به خوبی درک می کنید.

دلیل این مطلب چیست؟ من اشاره ای به یک نکته می کنم که وجهه و جنبه کلامی فلسفی دارد، ولی خوب و مفید است. «ماده» محدود است اما معنویت نامحدود است. اگر «ماده» محور دوستی قرار بگیرد، رفاقت بر محور انتفاع ها و منفعت ها پایدار می ماند. یعنی تا وقتی که از رفیق سود برده شود، رفاقت پابرجا است. آن چه مطرح است سودبری است. آن چه مهم است این است که نیازها و توقعات انسان هم نامحدود است. لذا اگر محور رفاقت مادی باشد، چون ماده محدود بوده و توقع انسان هم نامحدود است، حالا باید دو طرف با یکدیگر نزاع کنند تا به منافعشان برسند.

این که در فلسفه می گویند: دنیا دار تزاحم است، یعنی سرای مزاحمت است. یعنی چون ماده محدود است، تزاحم و نزاع پیش می آید. بعد هم همین رفاقت به جایی می رسد که دعوا می شود. یا بر سر ریاست، یا مال یا هر چه می خواهد باشد، می بینی سال ها دستشان در دست هم بود، اما یک مرتبه با هم اختلاف پیدا کردند! اینها رفیق صمیمی بودند، حالا دشمن خونی شدند! چه شد که این طور شد؟ جواب، روشن است. محور رفاقتشان پول بود، ریاست بود، «الملک عقیم» اینها سر پول، ریاست و امثال اینها که امور مادی است، دعوایشان می شود و دشمن خونی می شوند. دلیلش این است که این رفاقت، بر محور معنویت نبود، بر محور مادیت بود.

● دوستی های همراه با پشیمانی

امام صادق(ع) در ادامه روایت قبلی نقل می کند که امیرالمؤمنین فرمودند: «للاخلاء ندامه» انسان به هر شکل که با کسی دوستی کند، پشیمان می شود، «الا المتقین»(همان) مگر متقین. در این جا مطلب را به طور کلی بیان می فرمایند. در روایت حرفی از آخرت نیامده است. در آن روایت «روز قیامت» داشت، اما این جا بحث قیامت مطرح نیست. به اصطلاح، روایت اطلاق دارد. هر دوستی و مرافقتی، پایانش پشیمانی است، چه در دنیا چه در آخرت؛ مطلب کاملا روشن و ساده است. دوستان، آخرالامر همه پشیمانند، مگر چه کسانی؟ آن کسانی که محور دوستی شان معنویت بود.

اینکه در آیه شریفه داشت، دوستی ها به دشمنی تبدیل می شود، جهتش این است. اینها مشهود است و واقعا انسان می بیند که چه طور کسانی که بر محور امور دنیایی با هم رفاقت کردند، رفاتشان پایدار نمی ماند و بعضا به دشمنی و کینه توزی هم منجر می شود. سر آن را هم گفتم که چیست. اگر محور دوستی، امر مادی بود، ماده محدود است و هر دو نفر هم نفع خودشان را در نظر گرفته اند، لذا تزاحم پیش می آید و آخر تزاحم چیست؟ دشمنی و رو در روی هم ایستادن. گفتم فرقی نمی کند که چه باشد، مال باشد، ریاست باشد یا چیز دیگر. همین که محور الهی نباشد، مشکل ساز است. من کلی دارم بحث می کنم. خودمان هم داریم می بینیم و در متن جامعه ما نیز فراوان است، در هر دو رابطه مصادیق فراوانی وجود دارد، چه ریاستش، چه مالش. دلیل تبدیل دوستی به دشمنی چیست؟ چون خدا نیست. چون دوستی «فی غیرالله» است.

استاد ما، امام(رض) می فرمود: «اگر تمام انبیاء را جمع کنند می شود یک شهر صد و بیست و چهار هزار نفری اصلا و ابدا یک دعوا، یک دادگستری در این شهر نمی بینید.» خیلی زیبا تبیین می فرماید. همه با هم رفیق هستند. اما نزاع و درگیری نیست. چرا؟ جهت این است که محور رابطه آن ها خداست. محور خداست نه دنیا. دعوا جایی است که محور، دنیا باشد. درگیری از اینجاها شروع می شود.

● مشخصات دوست خوب

حالا می رویم سراغ مشخصات رفیق خوب. در معارف ما این مطلب آمده است که اگر خواستی رفیق پیدا کنی، باید به دنبال چه کسی بگردی. اولا باید رابطه ات برای خدا باشد نه بر محور دنیا، ثانیا باید طرف مقابلت ویژگی هایی داشته باشد تا رفاقت و دوستی ات سودمند باشد. شرع به تو مشخصه می دهد. مشخصه ها کاملا بر محور دو رابطه مطرح است. هم در رابطه با درون افراد، هم در رابطه با بیرون افراد ملاک ها و مشخصاتی بیان شده است.

۱) خصوصیت درونی «دوست خوب»

از نظر درونی، به طور کلی، کسی را انتخاب کن که بعد معنوی تو را شکوفا کند. یادآور بعد معنوی تو باشد. تو را به یاد خدا بیندازد. نه این که شهوت تو را تحریک کند یا هواهای نفسانیه تو را برانگیزد. در یک روایتی دارد: «قیل لنبی(ص) ای الاصحاب افضل» از پیغمبر پرسیدند: بهترین رفیق کیست؟ آدم که می خواهد رفیق انتخاب کند که با او مصاحبت کند و رابطه تنگاتنگ داشته باشد، چه خصوصیاتی باید دارا باشد؟ «قال: اذا ذکرت اعانک و اذا نسیت ذکرک»(بحار/۴۷/۱۴۰) حضرت فرمود: آن کسی که اگر به یاد خدا افتادی، تو را کمک کند و اگر خدا از یادت رفته است، تو را به یاد خدا بیندازد(۱) این جنبه درونی دارد.

یک روایت دیگر از پیغمبر اکرم است که تقریبا نظیر روایت قبلی است. «اذا اراد الله بعبد خیرا جعل له وزیرا صالحا» وقتی خداوند بخواهد به بنده ای خیری برساند، برای او یک وزیر صالح قرار می دهد. وزیر یعنی کسی که کمک کار انسان است، تقریبا همان رفیق است. «ان نسی ذکره و ان ذکر اعانه»(بحار/۴۷/۱۶۶) اگر از خدا غافل شد او را به یاد خدا می اندازد و اگر به یاد خدا افتاد او را یاری می کند.

۲) خصوصیت بیرونی «دوست خوب»

من درباره بعد بیرونی، سه تصویر می کنم تا مطلب روشن شود. یک، زبانی؛ دوست باید از نظر بیرونی، یعنی کارها و اعمالی که می خواهم انجام بدهم، لفظاً مرا راهنمایی و کمک کند. یعنی اگر دید من دارم معصیت می کنم، من را نهی کند. اگر دارم کار خلاف می کنم، او مرا نهی کند. دو، عملی؛ اگر دید من دارم کار خیر می کنم، مرا کمک کند که من کار خیرم را ادامه دهم. مرا تشویق کند. مرا به کار خیر امر کند. برای کار خیر مرا کمک کند. یک چنین رفیقی انتخاب کن. سه، رفتاری؛ من کسی را انتخاب کنم که او از نظر عمل به من روش بدهد. از نظر عملش به من کار درست کردن را یاد بدهد. لازم نیست که لفظاً به من چیزی بگوید. عملا بیاموزد. چرا؟ چون برد عمل در تاثیرگذاری از بعد لفظی بالاتر و اقوی است. رفیقی انتخاب کن که کار خیر بکند، از آن طرف هم از شر پرهیز کند. به تو آموزش عملی بدهد چون برد این بیشتر است تا آن که لفظاً بگوید.

ما در روایات باب رفاقت، هر سه مطلب را داریم که اینها، مستقیماً با مساله تربیت رابطه تنگاتنگ دارد. در خصوص جنبه قولی و زبانی؛ علی(ع) می فرماید: «صدیقک من نهاک» دوست تو آن کسی است که اگر خواستی معصیت بکنی، تو را نهی کند. اگر خواستی کار زشت کنی، به تو بگوید: نکن! حرام است! معصیت است! تو را نهی از منکر کند. «و عدوک من أغراک»(غررالحکم/ ۴۱۵) دشمن تو آن است که اگر خواستی نعوذ بالله کار زشت انجام بدهی، تو را فریب بدهد و مغرورت کند.چه به امر شر دعوت کند، چه اگر کار زشتی انجام دادی، تو را تشویق کند. چه بسا از «من أغراک» این مراد باشد. این دوست تو است که اگر کار بد کردی، تو را نهی کند و دشمنت کسی است که اگر کار بد کردی، بگوید چه کار خوبی کردی! جمله اول با جمله دوم روایت تناسب دارد.

اما دوم، علی(ع) فرمود: «المعین علی الطاعه خیر الأصحاب»(غررالحکم/ ۶۱۴) بهترین دوستان کسی است که برای اطاعت الهی کمک کند. تو داری طاعت الهی انجام می دهی، عملی انجام می دهی که مورد رضای خداوند است، آن کسی که به تو کمک کند، بهترین رفیق تو است. این شخص بهترین رفیق تو است. اینها همه در بعد عملی است.

سوم، آنکه از نظر رفتاری به من روش بدهد، نه اینکه مرا لفظی کمک کند، عملا من را تربیت کند. علی(ع) فرمودند: «لیس شیئ أدعی لخیر و أنجی من شر من صحبه الاخیار» چیزی بهتر از دوستی با خوبان، انسان را به عمل خیر دعوت نکرده و او را از شر نجات نمی دهد. اخیار، کسانی هستند که از نظر عملی آدم خیری هستند، یعنی آن هایی که عملشان این گونه است. این تعبیر به «أدعی، أنجی» در روایت یعنی خیلی دعوتش بیشتر است. چرا؟ چون دعوت اینها عملی است و برد عمل روی انسان از نظر آموزشی أقوی است تا قول و حرف. لذا حضرت می گوید: «أدعی»

این که می گوید:«أنجی» برای چیست؟ پیش آمده یک کار زشتی بخواهی مرتکب شوی و به یاد رفیقت بیفتی و پاکی و خوبی او را به یاد بیاوری و خجالت بکشی و آن کار را ترک کنی؟ این دوستی تو را از گناه نجات داده است.

این تعبیر «أدعی، أنجی» که می فرماید جهتش این است که عمل، تاثیرگذاری اش در تربیت بیشتر است. لذا کسی که انسان می خواهد به او روش بدهد، اگر آموزش با عمل باشد، بردش از گفتار بیشتر است. پس در انتخاب رفیق، آن چیزی که باید محور باشد همین مسأله معنویت است، نه مادیت، این باید محور رفاقت باشد، چنین رفاقتی پایدار است و در دنیا و قیامت به دشمنی تبدیل نخواهد شد.