در هر جامعه اي امكانات و توجهات ويژه اي را به سمت نوجوانان كم توان ذهني، ناشنوا و نابينا با مشكلات و معلوليت هاي خاص سوق پيدا مي كند. اما در واقع استثنايي به معني عام كلمه است. يعني علاوه بر آن كه كودكان داراي مشكلات خاص را دربرمي گيرد كودكان تيزهوش و با هوش را نيز شامل مي شود.
كودكان استثنايي طيف وسيعي از كودكان را دربرمي گيرد كه تفاوت هاي فردي در آنها بسيار مهم محسوب مي شود. به اين معني كه هرگاه فردي حداقل در يكي از ابعاد رشد در مقايسه با همسالان خود از تفاوت قابل ملاحظه اي برخوردار باشد موجب استثنايي بودن او مي شود.
«انتون رابينز» متخصص از مركز رفتارسنجي تورنتو اين طور مي گويد كه به طور مثال يك هزار نوزاد يك ماهه را از نظر بينايي مورد مطالعه قرار مي دهيم. اگر شيئي را مقابل چشمان آنها حركت دهيم 990 كودك آن را تعقيب مي كنند ولي 10 كودك نمي توانند اين عمل را انجام دهند. بنابراين به اين تعداد از كودكان كه در آنها، تفاوت بارزي ديده شده است كودك استثنايي با مشكلات بينايي و در طيف وسيع كم بينا تا نابينا گفته مي شود.
البته در اين ميان كودكان كم توان ذهني نيز بسيار مورد توجه هستند. كودك كم توان ذهني قادر به انجام دادن توانايي هاي مورد انتظار از كودكان همسن او نيست.
در تقسيم بندي كودكان استثنايي به 2 گروه كودكان استثنايي با نشانگان باليني و كودكان استثنايي بدون نشانگان باليني مي توان اشاره كرد كه كودكان استثنايي با نشانگان باليني از بدو تولد با بررسي اوليه قابل شناسايي و تشخيص اند مانند كودكان فلج مغزي. اما نشانه هاي معلوليتي كودكان استثنايي بدون نشانگان باليني، در فرآيند رشد، قابل تشخيص و شناسايي است. مانند كودكان كم شنوا، كم بينا، كم توان ذهني خفيف و كودكان ديرآموز كه اين كودكان بويژه هنگامي كه وارد جريان آموزشي در مدرسه مي شوند قابل شناسايي اند.
كم تواني در كنار توانمندي
كودكان استثنايي در كنار توانمندي هاي خود با كم تواني هايي روبه رو هستند كه به توجه، همراهي و فراهم كردن امكانات خاص از سوي جامعه و خانواده نياز دارند.
كودكاني كه دچار اختلالات كم تواني ذهني اند كه از اين ميان البته تعدادي داراي اختلالات خفيف و بقيه، كم توان ذهني خيلي شديد، شديد و متوسط اند گروه اول به خدمات ويژه چنداني نياز ندارند اما گروه دوم نيازمند خدمات حمايتي، آموزشي و اجتماعي بيشتري هستند.
توجه به كودكان استثنايي در هر جامعه اي بايد در اولويت برنامه هاي رسيدگي به كم توانان ذهني باشد.
امنيت و آسايش همچون ديگران
امروزه پژوهش درباره كودكان استثنايي به منظور يافتن راه حل مناسب تر براي جبران كمبودهاي آنان، تسهيل در امر آموزش و دستيابي سريع به آنچه در آموزش مدنظر است، بسيار گسترش يافته است.
درباره ساختار آموزش كودكان استثنايي از قبيل تغيير محتواي آموزش، بافت فيزيكي مكان آموزش و متناسب كردن آن با ويژگي هاي دانش آموزان، شيوه هاي جديد آموزشي و تغيير نگرش والدين نسبت به افراد معلول بايد تحقيق و پژوهش شود.
كودك استثنايي به رغم داشتن مسائل و مشكلات خاص، از توانايي هاي معمول كودكان برخوردار است. بنابراين علاوه بر داشتن تفاوت با كودك عادي، نيازمند بهره گيري از امنيت و آسايش و يادگيري به عنوان شباهت با آنهاست.
در واقع بين كودكان استثنايي، توجه به كودكان كم توان ذهني كه بيشترين تعداد 55 درصد از كودكان استثنايي را تشكيل مي دهند، ضروري است. برخي از كودكان كم توان ذهني تربيت پذير و تنها قادر به تأمين احتياجات اوليه خود هستند و امكان يادگيري آموزشگاهي براي آنها وجود ندارد.
برخي ديگر نيز به عنوان آموزش پذير وارد جريان سيستم تحصيلي افراد استثنايي مي شوند.
وجود هر كودك نيازمند به توجه بيشتر و با شرايط خاص در هر خانواده بدون شك علاوه بر ايجاد مشكلاتي در اين باره همكاري بين اعضاي خانواده را نيز مي طلبد.
انسان موجودي نيازمند است كه بايد خانواده، مدرسه و جامعه به نحو احسن به نيازهاي او پاسخ دهد. در اين ميان كودكان استثنايي در كنار نيازهاي عادي همه كودكان، نيازهاي ويژه اي هم دارند كه بايد خانواده، جامعه و مدرسه به آنها توجه كند. براي مثال بايد به كودك كم توان ذهني، با ابزار و وسايل عيني، آموزش داده شود. در آموزش نحوه لباس پوشيدن (بستن دكمه، زيپ و بند كفش) و غذا خوردن اين كودكان بايد از وسايل آموزشي ساده و راحت بهره گرفت. يكي از محورهاي آموزش دربار كودكان كم توان ذهني، دادن آموزش در شرايط رسمي با برنامه ريزي و به تدريج است، در حالي كه كودكان عادي، مهارت هاي اساسي را در شرايط غيررسمي و از طريق مشاهده ياد مي گيرند.
در واقع متخصصان، مهارت هاي اساسي را مهارت هاي مربوط به تقويت، تربيت و به كار بردن حواس پنجگانه، مهارتهاي حركتي مانند راه رفتن، ايستادن، لي لي كردن و دويدن و مهارت هاي ظريف مانند استفاده از قيچي، نخ و سوزن و جور كردن قطعات پازل مي دانند.
مهمترين نكته در آموزش به كودكان استثنايي را متخصصان آموزش مهارت ها و آماده سازي آنها براي زندگي در دنياي واقعي مي دانند.
در حال حاضر تربيت اين افراد از نوع آموزش فراگير است. به اين معني كه كودكان عادي و استثنايي همزمان و در كنار هم آموزش ببينند و از جداسازي آنها اجتناب مي شود؛ زيرا در اين شرايط هر كس مي تواند به رشد همه جانبه يعني رشد شناختي، عاطفي، اجتماعي و جسماني دست يابد.
از آنجايي كه درصدي از جامعه دانش آموزي را كودكان استثنايي تشكيل مي دهند، لزوم توجه به حل مشكلات آنها ضرورت دارد. اين دانش آموزان معمولا با مشكل رفت وآمد، هزينه بالاي خدمات توانبخشي و درماني، فيزيوتراپي، گفتاردرماني، ارتوپدي و هزينه هاي گزافي كه كودك معلول نسبت به كودك عادي دارد روبرو هستند. دقت، نظارت و مراقبت ويژه از اين كودكان نيز بيشترين مشكل را براي والدين آنها به وجود مي آورد. بنابراين نيازمند توجه ضروري هستند.
