برترین نگاه

گذری کوتاه بر نگاه های مختلف به زن در طول تاریخ

زن در طول تاریخ، جریان های پر نشیب و فراز و عموما تلخ و دردآلودی را پشت سر گذاشته است . امروزه نیز همچنان نگاه های افراط و تفریط گذشتگان در مورد او ادامه یافته است . ما در این نوشتار، این موضوع را از دو نگاه اسلام و غیراسلام و در نهایت اختصار طرح می نماییم .

زن در جوامع پیش از اسلام

الف . در جامعه های قبایلی

در ملت های باستانی، که روش اجتماعی مردمان قانونی یا دینی نبوده و تنها با آداب و رسوم قومی زندگی می کردند، زن انسان حساب نمی شد، بلکه با وی همچون یک حیوان اهلی رفتار می کردند و به عنوان عضوی از جامعه بشری محسوب نمی شد و حیات او صرفا برای شهوت رانی مردان بود . حتی در مواقع لزوم بویژه در قحطی از گوشت وی تغذیه می کردند . زن در خانه پدر همین حال را داشت تا زمانی که شوهر می کرد ولی نه به اختیار و انتخاب خود، بلکه مطابق میل و دستور پدر، و آن نیز در حقیقت نوعی برده داری بود نه پیمان مقدسی به نام ازدواج .

صاحب خانه می توانست او را بفروشد یا ببخشد یا برای اهدافی چون خوشگذرانی، زادن، و یا خدمت به کسی دیگر عاریه یا قرض یا اجاره دهد . اگر از وی نافرمانی صورت می گرفت، حق داشت هرگونه مجازاتی، حتی کشتن، را درباره وی اجرا کند، بی آن که کوچک ترین مسؤولیتی متوجه او باشد . ⁽¹⁾

ب . زن در جامعه های مترقی سلطنتی

در جوامع متمدن سلطنتی مانند ایران، مصر، هند و چین که جامعه به دلخواه شاهان وقت اداره می شد، همچنین در جامعه های متمدن مانند روم و یونان، که با حکومت قانون زندگی می کردند، گرچه وضعیت زنان بهتر از جامعه های دیگر بود و به کلی از مالکیت محروم نمی شد، اما در این گونه جوامع نیز آزادی کامل نداشت و سرپرست خانه ای که در آن زندگی می کرد مانند پدر یا برادر بزرگ تر یا شوهر بر وی حکومت مطلق داشت; یعنی حق داشت وی را به هر که می خواهد تزویج کند و یا عاریه و اجاره دهد یا ببخشد و یا می توانست به هنگام سرزدن خطا از وی او را کشته یا از خانه بیرون کند .

در بعضی از کشورها زن خویشاوندی طبیعی نداشت و مردها با زن های محرم خودشان ازدواج می کردند و در بعضی دیگر زن، خویش رسمی و قانونی شمرده نمی شد و ارث نمی برد . برخی زن را شوم می دانستند و برخی دیگر او را در اوان کودکی زنده به گور می کردند و اگر مورد تجاوز و ظلم قرار می گرفت حق مراجعه به محاکم و طرح شکایت یا دفاع از خود را نداشت!

ج . زن در جوامع دینی

وضعیت جوامع دینی تحریف شده نیز به همین سان بود . با مطالعه ای گذرا در کتاب های این ادیان برخی حقایق به راحتی روشن خواهد شد .

تورات فعلی یهود، زن را تلخ تر از مرگ معرفی کرده و از کمال و وصول به سعادت، ناامید می شمارد . او را آفریده شده از دنده چپ آدم می داند . ⁽²⁾ همچنین زن را مایه ضلالت و گمراهی آدم و رانده شدن آن ها از بهشت می داند . ⁽³⁾ همین مسیر به وسیله انجیل فعلی نیز پیموده شده است، آنجا که می گوید: «خدا اول آدم را آفرید و بعد حوا را، آدم فریب نخورد بلکه زن فریب شیطان را خورد و در تقصیر گرفتار شد . اما به زاییدن رستگار خواهد شد . اگر در ایمان و محبت و قدوسیت و تقوی ثابت قدم بمانند . ⁽⁴⁾ «زن از مرد و برای مرد آفریده شده است » "پولس رسول" در رساله اول قرنتیان را مخاطب قرار داده می گوید: «زیرا مرد از زن نیست بلکه زن از مرد است .» مرد به جهت زن آفریده نشده بلکه زن برای مرد (آفریده شد) ; «زنان باید شوهران خویش را همانند خدا اطاعت کنند . » ⁽⁵⁾ "پولس رسول" در رساله اول خود به "تیمونائوس" می گوید: «زن را اجازه نمی دهم که تعلیم دهد یا بر شوهر خود مسلط شود بلکه در سکوت بماند .» ⁽⁶⁾

در مجمع روحانیون فرانسه، که چند سال پیش از بعثت رسول مکرم اسلام صلی الله علیه وآله برگزار شد، روحانیون مسیحی پس از بررسی کامل حال زنان حکم صادر کردند که زن انسان ولی برای خدمت مرد آفریده شده است!

حاصل این که، پیش از اسلام در سراسر جهان و در همه ادوار تاریخ بشری، زن عضو مؤثری به شمار نمی رفت و واجد استقلال و آزادی نبود و همیشه یک موجود ضعیف شمرده می شد و خود نیز به مرور زمان خصایص انسانی خود را گم کرده نمی توانست هیچ گونه شخصیت اجتماعی برای خود تصور نماید . «زن » به معنی زبونی و خواری و پستی و بی خردی بود .

زن از منظر اسلام

آن گاه که خورشید اسلام در افق سیاه تاریخ بشریت سر زد، زن همان موقعیت اجتماعی اسف باری را داشت که دیگر جوامع داشتند و او را موجودی پست که برای خدمتگزاری انسان شریف (یعنی مرد)، آفریده شده است می دانستند .

اسلام با تمام قوا با این افکار نادرست مخالفت کرد . برای زن حقوقی مقرر فرمود که به برخی از آن ها در جای خود اشاره می شود .

نگرش اسلام به زن و تنظیم حقوق او و این که حیثیت وی جنبه «حق الله » دارد نه «حق الناس » و هتک حرمت او برای احدی روا نیست و همگان موظف به پاسداری از مقام زن هستند، در خلال احکام دینی به چشم می خورد . برای مثال در اسلام اگر کسی به حیثیت زنی تجاوز کرده و ناموس او را هتک کند، باید حد بر او جاری و هیچ چیز مانع اجرای حد زانی نمی شود، نه رضایت همسر، نه رضایت خود زن; زیرا او جنبه حق الله دارد و نظیر مال نیست که اگر به سرقت رفت و مال باخته رضا داد حد ساقط شود .

اجمالا حقوق زن در اسلام عبارت است از:

1 . زن یک انسان واقعی است و از یک جفت انسان نر و ماده آفریده شده و خصایص ذاتی انسان را دارد و در مفهوم انسانیت مرد را بر او امتیازی نیست . ⁽⁸⁾

2 . زن مانند مرد، عضو کامل جامعه است و شخصیت حقوقی دارد .

3 . زن چنان که خویشاوندی طبیعی دارد خویشاوندی رسمی نیز دارد .

4 . دختر فرزند است چنان که پسر فرزند است .

5 . زن استقلال فکری دارد و می تواند در زندگی خود هرگونه تصمیمی بگیرد و در حدود شرعی به میل و انتخاب خود شوهر کند . مگر در یک مورد شرع مقدس برای حفظ و صیانت از ارزش او و به خاطر غلبه احساسات و عواطف در او و همین طور بی تجربگی او، در اولین ازدواج و دختر باکره اذن پدر را با شرایط خاص خود شرط دانسته است، که در مواردی این حق پدر نیز ساقط می شود .

همچنین می تواند آزادانه بی آن که تحت ولایت و سرپرستی پدر یا شوهر باشد زندگی نماید و هر شغل مشروعی را که بخواهد انتخاب کند . زن استقلال عمل دارد و کار و کوشش او محترم است . می تواند مالک شود و ثروت خویش را بدون سرپرستی و دخالت مرد اداره نماید و از مال و حقوق فردی و اجتماعی خویش دفاع نماید و می تواند بر نفع یا ضرر دیگران شهادت دهد .

6 . مرد نسبت به زن حق هیچ گونه تحکم و تعدی ندارد و هر تعدی که در مورد مردان قابل تعقیب است درباره زن نیز قابل مجازات و تعقیب می باشد .

7 . زن شخصیت معنوی دینی دارد و از سعادت اخروی محروم نیست نه آن چنان که غالب ادیان و مذاهب زن را مانند یک شیطان، نومید از رحمت خداوندی می پندارند . ⁽⁹⁾

پی نوشت ها:

1 . علامه طباطبایی، اسلام و اجتماع/یحیی نوری، حقوق زن در اسلام و جهان

2 . ر . ک: کتاب مقدس، سفر پیدایش، باب اول، آیات 1 تا 31 و باب 2، آیات 2 تا 23

3 . ر . ک: کتاب مقدس، سفر پیدایش، باب سوم، آیات 1 تا 17

4 . قابل توجه است که کسانی که قبل از ازدواج و بچه دار شدن از دنیای روند و یا عقیم هستند و یا فرزندی نمی خواهند با این نظر قطعا روی سعادت را نخواهند دید; ر . ک: رساله اول پولس به تیموتائوس، باب دوم، آیات 14 و 15

5 . رساله اول پولس به قرنتیان، باب 2، آیه 11

6 . همان، باب 2، آیه 13

7 . ر . ک: زن در آینه جلال و جمال، عبدالله جوادی آملی، ص 42

8 . سوره حجرات، آیه 13

9 . آل عمران، آیه 195