فدک چه بود و کجا بود؟
«فدک» بطوری که بسیاری از مورّخان و ارباب لغت نوشته اند: قریه ای آباد و حاصلخیزی بود در سرزمین حجاز نزدیک «خیبر» که میان آن و مدینه دو یا سه روز راه بود، بعضی این فاصله را یکصد و چهل کیلومتر نوشته اند، و در آن چشمه ای جوشان و نخل های فراوانی بود (81)
و بعد از خیبر نقطه اتکای یهودیان در حجاز به شمار می رفت.
در این که چگونه «فدک» این آبادی خرم و سرسبز به پیامبر
[108]
اسلام صلی الله علیه و آله منتقل شد، معروف چنین است که رسول خدا صلی الله علیه و آله بعد از آن که از فتح خیبر بازگشت خداوند رعب و وحشت را در قلوب اهل فدک که از یهودیان سرسخت بودند، افکند، آنها کسی را خدمت رسول خدا صلی الله علیه و آله فرستادند و با او صلح کردند در برابر این که نیمی از «فدک» را به آن حضرت صلی الله علیه و آله واگذار کنند، پیامبر صلی الله علیه و آله از آنها پذیرفت و این صلح را امضا فرمود.
به این ترتیب «فدک» خالصه رسول اللَّه صلی الله علیه و آله شد، زیرا طبق صریح قرآن مجید چیزی که به دست مسلمین بدون جنگ بیفتد منحصراً حق پیامبر صلی الله علیه و آله است، و به صورت غنائم جنگی تقسیم نمی شود (82) و به این ترتیب پیامبر صلی الله علیه و آله «فدک» را در اختیار گرفت و درآمد آن را در مورد واماندگان در راه (ابن السبیل) و مانند آنها مصرف می کرد.
این سخن را یاقوت حموی در «معجم البلدان» و ابن منظور اندلسی در «لسان العرب» و عده ای دیگر در کتاب های خود آورده اند.
طبری نیز در تاریخ خود و ابن اثیر نیز در کتاب «کامل» به آن اشاره کرده اند. (83)
این را نیز بسیاری از مورّخان نوشته اند که پیامبر صلی الله علیه و آله در حیات خود
[109]
«فدک» را به بانوی اسلام فاطمه زهرا علیها السلام بخشید. (84)
گواه روشن این واگذاری این که بسیاری از مفسّران از جمله مفسّر معروف جلال الدین سیوطی از علمای معروف اهل سنّت در تفسیر «درّ المنثور» در ذیل آیه 16 سوره اسراء، از ابوسعید خدری نقل کرده که: چون این آیه نازل شد رسول خدا صلی الله علیه و آله فاطمه را طلبید و فدک را به او بخشید، عبارت حدیث چنین است:
«لَمّا نَزَلَ قَوْلُهُ تَعالی «وَآتِ ذَا الْقُرْبَی حَقَّهُ» اعْطی رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله فاطِمَةَ فَدکاً؛ هنگامی که سخن خدای متعال نازل شد که: (ای پیامبر!) حق خویشاوندان نزدیک را بپرداز»، رسول خدا صلی الله علیه و آله به فاطمه علیها السلام فدک را بخشید».
در ذیل همان آیه روایت دیگری از ابن عباس به همین مضمون نقل شده است. (85)
شاهد زنده دیگر بر این مدعا گفتار امیرمؤمنان علی علیه السلام در نهج البلاغه درباره فدک است که می فرماید:
«بَلی کانَتْ فِی ایدینا فَدَک مِنْ کلِّ ما اظَلَّتْهُ السَّماءُ، فَشَحَّتْ
[110]
عَلَیها نُفُوسُ قَوْمٍ، وَسَخَتْ عَنْها نُفُوسُ قَوْمٍ آخَرِینَ، وَ نِعْمَ الْحَکمُ اللَّهُ؛ (86)
آری، تنها از آنچه آسمان بر آن سایه افکنده، فدک در دست ما بود، ولی گروهی بر آن بخل ورزیدند، در حالی که گروه دیگری سخاوتمندانه از آن چشم پوشیدند، و بهترین داور و حاکم خداست».
این سخن به خوبی نشان می دهد که در عصر پیامبر صلی الله علیه و آله فدک در اختیار امیرمؤمنان علی علیه السلام و فاطمه زهرا علیها السلام بود، ولی بعداً گروهی از بخیلان حاکم، چشم به آن دوختند، و علی علیه السلام و همسرش بانوی اسلام به ناچار از آن چشم پوشیدند، و مسلّماً این چشم پوشی با رضایت خاطر صورت نگرفت، چرا که در این صورت خدا را به داوری طلبیدن و «نِعْمَ الْحَکمُ اللَّهُ» گفتن معنا ندارد.
از علمای بزرگ شیعه نیز گروه زیادی روایات مربوط به این قسمت را در کتب معتبر خود آورده اند که از میان آنها علمای زیر را می توان نام برد:
مرحوم کلینی در «کافی»؛ و مرحوم صدوق؛ و مرحوم محمّد بن مسعود عیاشی در تفسیر خود؛ و علی بن عیسی اربلی در «کشف الغمه»؛ و گروه فراوان دیگر در کتب تفسیر و تاریخ و حدیث، که ذکر همه آنها بسیار به طول می انجامد.
اکنون ببینیم چرا و به چه دلیل فدک را از فاطمه علیها السلام گرفتند.
81) معجم البلدان، ماده فدک.82) حشر، آیه 6 و 7.83) به کتاب جالب و جامع« فدک» نوشته علامه سید محمّد حسن قزوینی حائری مراجعه شود.84) چون از آنِ پیغمبر صلی الله علیه و آله بود.85) الدرّ المنثور، جلد 4، صفحه 177. این حدیث را عده ای از روات اهل سنّت مانند بزار، ابویعلی، ابن مردویه و ابن ابی حاتم از ابوسعید خدری نقل کرده اند، به کتاب میزان الاعتدال، جلد 2، صفحه 288 و کنزالعمال، جلد 2، صفحه 158 مراجعه شود.86) نهج البلاغه، نامه 45.(نامه معروف به عثمان بن حنیف)
