|
در مدت23 سال به مناسبت حوادث و رویدادهایی که اتفاق میافتاد، آیاتی از قرآن بر پیامبر اسلام(ص) نازل میگشت و صحابه با توصیههای پیاپی پیامبر اسلام(ص)، در نگهداری آیات کوشش میکردند. بطوری که گفتهاند: «آیات الهی بر روی پوستهای دباغی شده حیوانات، استخوانهای کتف، دندههای شتر، چوبهای درخت خرما، سنگهای سفید پهن و پارچه و سینه مردان و زنان ضبط و نگهداری میشد».1
یکی از راههای ضبط و حفظ قرآن این بود که در کنار عمل به آیات، آنها را در سینه خود نگهداری نمایند و طبعاً وضع آن روز همین را اقتضا میکرد؛ زیرا از یک طرف خط آن روز به علت نداشتن نقطه و اعراب، قابلیت حرکات را نداشت و از طرفی، عموم مردم بیسواد بودند و از شور و عشقی که به کلام الهی داشتند و وظیفه خطیری که در مقابل توصیههای مکرر پیامبر اسلام(ص) در نگهداری آیات، احساس میکردند، به حفظ کلام خدا در سینه و حافظههای خود، همت میگماشتند.
به خاطر سپاری آیات، از همان ابتدای نزول وحی، آغاز گشت. شخص پیامبر اسلام(ص) به عنوان نخستین حافظ قرآن، با اهتمام تمام، برای آموزش آن میکوشیدند، آنگونه که بعضی از مفسران، در ذیل آیه: «لا تُحَرِکْ بِهِ لِسانَکَ لِتَعْجَلَ بِهِ، اِنَّ عَلَینَا جَمْعَهُ وَ قُرآنَهُ؛ ای رسول ما! در حال وحی با عجله زبان به قرائت قرآن مگشای که ما خود قرآن را جمع و محفوظ داشته و بر تو فراخوانیم».(سوره قیامت، آیات 16و17) از ابن عباس نقل کردهاند: «در هنگامی که جبرئیل آیات را بر پیامبر(ص) میخواند، همراه او زبان خود را حرکت میداد و برای رساندن آن به مردم عجله میکرد؛ خداوند او را از این کار نهی کرد و فرمود: خود ما آن را برای تو جمع میکنیم».2
اهتمام و کوشش در بخاطر سپاری آیات به حدی رسیده بود که عدهای در آن زمان به حافظ و قاری قرآن مشهور شدند و گفتهاند: چند تن از صحابه که به تعلیم قرائت قرآن و حفظ آن شهرت داشتند عبارتند از: علی(ع)، عثمان، أبی بن کعب، زید بن ثابت، عبد الله بن مسعود و ابو موسی اشعری.3 و زنان نیز پا به پای مردان و در کنار آنان، در زمینه قرائت و حفظ، کوشش فراوان به خرج میدادند؛ آنگونه که در ردیف طبقات قرّاء جای گرفتند و از آن جمله زنی است به نام «ام ورقه» دختر عبد الله بن حارث.4
انس با قرآن آنقدر زیاد و کاربردی شده بود که عدهای حتی با قرآن تکلم میکردند و زن مسلمان مهریه خویش را یاد گرفتن یک سوره از قرآن قرار میداد.5
تعداد حافظان قرآن آنقدر زیاد بود که در یکی از جنگها که در زمان ابوبکر واقع شد 400 نفر از آنان به شهادت رسیدند و در داستان «بئر معونه» (یکی از آبادیهای نزدیک مدینه) جنگی که در آن منطقه در زمان حیات پیامبر(ص) اتفاق افتاد جمع زیادی از آنان ـکه حدود 70 نفر بودندـ شهید شدند.
در پایان ذکر این نکته قابل توجه است که آن شور و عشقی که در قرن اول به حفظ قرآن بر دلها حاکم بود، بعدها به تدریج فروکش گردید و به خصوص به دلیل افزایش کتابت قرآن کریم و پیشرفت در صنعت چاپ مسلمانان میدیدند که قرآن در سطح وسیعی سالم و دست نخورده و بدون تحریف وجود دارد؛ لذا آن اهتمام اولیه را از دست دادند؛ امّا نمیدانستند خود برای عمل به قرآن و حضور دائمی آیات در ذهنشان باید همه آیات و یا حداقل بخشی از آن باشد.
1. بحار الانوار، ج92، ص48 و التمهید، ج1،ص،281.
2. مجمع البیان،ج10،ص504.
3. الاتقان، جلال الدین سیوطی،ج1،ص251.
4. الاتقان،ج1،ص250.
5. سهل بن سعد میگوید: زنی نزد پیامبر(ص) آمد و گفت: من خود را به خدا و رسولش بخشیدم. حضرت فرمود: «من نیازی به زن ندارم». مردی که در آنجا حضور داشت. به رسول خدا(ص) گفت: او را به زوجیت من در آور. حضرت فرمود: چیزی داری که به او عطا کنی؟ مرد گفت: خیر. حضرت فرمود: اگر چه انگشتری از فلز! مرد باز معذرت خواست. حضرت فرمود: از قرآن چه میدانی. گفت: سوره فلان و فلان و همینطور (سورههایی را که حفظ بود) شمرد. حضرت فرمود: آیا میتوانی از حفظ بخوانی. گفت: بله. پیامبر(ص) فرمود: تو را به زوجیت او در آوردم، در برابر تعلیمی که از قرآن به او میدهی. (صحیح بخاری،ج7،ص19،کتاب النکاح)
|
