با سرنگوني رژيم هاي ديكتاتوري مصر و تونس، خاورميانه عربي شاهد تحولات كم نظيري است كه از چند ماه پيش چشم جهان را به خود خيره ساخته است. شعله ور شدن آتش نارضايتي عمومي و دروني ملت هاي عرب منطقه كه اكنون دامنگير دولت هايي مانند ليبي، اردن، يمن، بحرين، الجزاير و... شده، بسياري از حاكمان خودكامه كشورهاي منطقه را به وحشت انداخته است.
در اين ميان، با توجه به نقش و جايگاه محوري عربستان سعودي در ميان دولت هاي عربي، تحولات اين كشور زير ذره بين بسياري از كارشناسان و صاحب نظران مسائل سياسي و بين المللي قرار گرفته و در زمينه تاثير رخدادهاي اخير منطقه بر عربستان سعودي گمانه زني هاي متعددي صورت گرفته است . سوال مهمي كه همواره ذهن تحليلگران سياسي و افكار عمومي منطقه و جهان را به خود معطوف كرده است اينكه رژيم ديكتاتوري آل سعود نيز چه زماني دستخوش تغييرات اساسي و يا دچار سرنگوني خواهد شد ؟ يكي از روزنه هاي اميد درباره نقطه شروع سرنگوني اين رژيم ديكتاتوري «كشمكش هاي داخلي بر سر تصاحب قدرت » در بين خاندان آل سعود است . طي روزهاي گذشته با بحراني شدن شرايط جسماني وليعهد عربستان، كشمكش و جنگ قدرت بين فرزندان خاندان آل سعود براي تصاحب مسند شاهزاده سلطان بالا گرفته است.
در همين رابطه كارشناسان و تحليلگران سياسي با اشاره به رقابت تنگاتنگ و شديد ميان شاهزادگان بيشمار سعودي براي تصاحب قدرت، دورنماي مسئله جانشيني پادشاه كنوني عربستان ( ملك عبدالله) را در اين كشور مبهم ارزيابي مي كنند .
عربستان سعودي داراي يكي از عجيب ترين نظام هاي دنياست. جامعه اي متشكل از سنت و مدرنيته. يعني مظاهر و نمادهايي همچون ساختمان هاي بسيار مدرن چند ده طبقه در شهرهاي اين كشور ديده مي شود كه در آنها مغزهايي مربوط به دوران جاهليت اعراب زندگي مي كنند.
با اين وجود بحران حاكميت در كشور عربستان از ديرباز وجود داشته ، اما به دليل شرايط خفقان و تك صدايي كه حاكم است اين اختلافات همواره مخفي نگه داشته مي شد و همواره از بروز آن واهمه داشتند. اين اختلافات به زمان پيدايش و تسلط وهابيت بر شبه جزيره عربستان برمي گردد.
براي تسلط بر اين سرزمين پيمانها و توافقات پنهاني با انگليس در رويارويي با حكومت عثماني صورت گرفت. پس از آن توافقي بين دو جريان از بدو حاكميت بر عربستان بوجود آمد كه در آن، جريان وهابيت به رهبري خاندان « آل شيخ» سلطه ديني و جريان« آل سعود و فرزندانش» تا كنون سلطه سياسي را برعهده داشته اند .
آل شيخ هم اكنون نيز سلطه مذهبي را در شبه جزيره برعهده دارد كه شامل مساجد، حرمين شريفين، هيئت امر به معروف و نهي از منكر و سازمانهاي و موسسات فرهنگي و مذهبي مي شود.
مسائل سياسي هم در اختيار آل سعود است. اين دو جريان اگر چه درباره تقسيم قدرت توافق كردند اما يك تضاد و تعارض در بين آنها وجود داشته و دارد كه بحث بسيار مفصلي است. همچنين در درون خاندان آل سعود اختلافات حكومتي از گذشته وجود داشته است. در اين رابطه دو جريان وجود دارد؛ يك جريان شامل هفت پسر سديري ها مي شود.( السديريون السبعه يا عشيره السديري، اصطلاحاً به هفت برادر تني گفته مي شود كه همه از فرزندان ملك عبدالعزيز آل سعود، پادشاه عربستان و همسر او حصه سديري هستند.) اين هفت تن به نام آل فهد هم مشهورند. اين گروه با جريان دوم يعني نجدي ها در رقابت شديدي هستند و هم اكنون اين رقابت در جانشيني ملك عبدالله تجلي پيدا كرده است.
از زمان به پادشاهي رسيدن ملك فهد در سال 1982، هفت سديري تبديل به نيرومندترين ائتلاف در خاندان حاكم سعودي ها شده اند.
در عربستان جابجايي قدرت هميشه بر موازين قانوني نبوده است و همين مسئله باعث شد اين اختلافات زمينه بروز پيدا كند. بر همين اساس بود كه ملك عبدالله براي جبران خلأ قدرت پس از مرگش شورايي به نام« شوراي بيعت« تعيين كرد. اين شورا خود محل اختلاف است. چون ملك عبدالله رياست آن را بر عهده برادر ناتني خود يعني «شاهزاده مشعل» نهاد. مشعل فردي تاجرمنش است و از فهم و درك سياسي برخوردار نيست به همين دليل بسياري از شاهزادگان به اين مسئله اعتراض دارند.
براساس برآوردها تعداد شاهزاده ها در عربستان به علت تكاثر نسل ها به 6 هزار شاهزاده رسيده است كه از سه نسل مختلف هستند. و اين 6 هزار شاهزاده هر كدام در يك ائتلافي در برابر يك ائتلاف ديگر قرار گرفته اند. در واقع اين شاهزاده ها همه مدعي هستند كه اگر قدرت اول را نگيرند، قدرت دوم و سوم را در دست داشته باشند.
انتخاب شاهزاده «متعب» (فرزند سوم ملك عبدالله) توسط ملك عبدالله به عنوان رئيس گارد ملي و عضو ارشد حكومتي سبب شد ناظران سياسي تاكيد كنند كه همچنان رقابت بر سر قدرت در عربستان وجود دارد و وي مي خواهد «متعب» را به جاي خودش بنشاند .
دراين ميان بايد يادآور شد كه مسئله انتخاب شاهزاده متعب به عنوان رئيس گارد ملي كه نهادي حكومتي نظامي و بسيار تاثيرگذاري است سبب ايجاد شبهاتي شد. لازم به ذكر است كه اين گارد مسئوليتش حفظ رژيم است و انتخاب متعب نشان مي دهد ملك عبدالله يك اقدام پيشگيرانه اي را انجام داد كه قدرت در نسلش باقي بماند.
اما بازگشت ناگهاني چندي پيش «بندر بن سلطان» به رياض اوراق بازي جانشيني ملك عبد الله را در عربستان به هم ريخت. اين مسئله سبب شد كمي تحليل ها و برداشت هاي سياسي تغيير كند . البته درون هيئت حاكمه عربستان رقابتهاي مختلفي وجود دارد. «بندر» فرزند «سلطان» (وليعهد فعلي) است. وي 22 سال در دستگاه ديپلماسي عربستان مشغول به كار بود كه بيشتر اين مدت را در آمريكا به عنوان سفير مشغول به فعاليت بوده است. وي ارتباطات تنگاتنگي با سرويسهاي اطلاعاتي غرب به ويژه سازمان سيا دارد. بندر مدتي پيش، پس از پايان ماموريتش به عنوان سفير در آمريكا به عربستان بازگشت در آن زمان اعلام شد كه وي قصد كودتا داشته است. پس از آن مورد غضب قرار گرفت و دور رانده شد.
بندر پس از سفر سال گذشته ملك عبدالله به آمريكا براي درمان، دوباره به رياض بازگشت. اين مسائل سبب شده بحث و ابهامات درباره مسئله جابجايي قدرت در عربستان جدي شود. آمريكا روي بندر براي پادشاهي در عربستان نظر مثبتي دارد تا پس از ملك عبدالله به تخت حكومت تكيه زند.
در حال حاضر مي توان گفت عربستان كشوري با چهار پادشاه است؛ يكي از آنها «ملك عبدالله» است، ديگري وليعهد وي «سلطان»، سومي شاهزاده «سلمان» (امير رياض) و چهارمي« بندر» است. بنابراين همانطور كه ذكر شد اختلافي طايفه اي ميان سديري ها و نجدي ها در مسئله قدرت در عربستان وجود دارد، علاوه بر اين اختلاف گرايشي ديگري نيز بين محافظه كاران سنتي و غرب زده هاي اصلاح طلب و مدرن وجود دارد كه مسئله قابل توجهي است. در اين ميان بندر بن سلطان سردسته غرب زده هاي اصلاح طلب است و در مقابل، نوادگان ملك فهد (پادشاه قبلي) از محافظه كاران سنتي محسوب مي شوند. اين رقابت ميان اين دو جريان هم اكنون شديد شده كه آن را از چندجهت مي توان تحليل كرد.
با وجود اينكه بندر مهره سازمان اطلاعات مركزي آمريكا(سيا) به شمار مي رود، اما بر اساس عرف حاكم چون فرزند يك زن برده بوده است هرگز شانسي براي پادشاه شدن ندارد. در بين اعراب جاهلي اين رسم وجود داشته است كه اگر زني چند بار پي در پي دختر به دنيا مي آورده، شوهر وي يكي از كنيزان را به همسري مي گرفته تا پسر داشته باشد. بندر نيز به اين شيوه متولد شده است. بر اين اساس، خاندان پادشاهي آل سعود بندر را شاهزاده حقيقي نمي دانند و روي او به عنوان پادشاه نمي شود حسابي باز كرد.
مجموع اين مسائل باعث شده كه اولا غرب و آمريكا در قبال خلأ احتمالي قدرت در عربستان دچار نگراني شوند و ثانيا يكي از مهم ترين آسيب ها و به عنوان پاشنه آشيل سقوط رژيم سعودي براي همگان روشن شود .
