متخلفان آماده طلب

تفسير نمونه ج : 22ص :56

سيَقُولُ الْمُخَلَّفُونَ إِذَا انطلَقْتُمْ إِلى مَغَانِمَ لِتَأْخُذُوهَا ذَرُونَا نَتَّبِعْكُمْيُرِيدُونَ أَن يُبَدِّلُوا كلَمَ اللَّهِقُل لَّن تَتَّبِعُونَا كذَلِكُمْ قَالَ اللَّهُ مِن قَبْلُفَسيَقُولُونَ بَلْ تحْسدُونَنَابَلْ كانُوا لا يَفْقَهُونَ إِلا قَلِيلاً(15) قُل لِّلْمُخَلَّفِينَ مِنَ الأَعْرَابِ ستُدْعَوْنَ إِلى قَوْمٍ أُولى بَأْسٍ شدِيدٍ تُقَتِلُونهُمْ أَوْ يُسلِمُونَفَإِن تُطِيعُوا يُؤْتِكُمُ اللَّهُ أَجْراً حَسناًوَ إِن تَتَوَلَّوْا كَمَا تَوَلَّيْتُم مِّن قَبْلُ يُعَذِّبْكمْ عَذَاباً أَلِيماً(16) لَّيْس عَلى الأَعْمَى حَرَجٌ وَ لا عَلى الأَعْرَج حَرَجٌ وَ لا عَلى الْمَرِيضِ حَرَجٌوَ مَن يُطِع اللَّهَ وَ رَسولَهُ يُدْخِلْهُ جَنَّتٍ تجْرِى مِن تحْتِهَا الأَنهَرُوَ مَن يَتَوَلَّ يُعَذِّبْهُ عَذَاباً أَلِيماً(17)

تفسير نمونه ج : 22ص :57

ترجمه:

15 -هنگامى كه شما در آينده براى به دست آوردن غنائمى حركت كنيد متخلفان مى‏گويند : بگذاريد ما هم از شما پيروى كنيم ( و در اين جهاد شركت نمائيم ! ) آنها مى‏خواهند كلام خدا را تغيير دهند ، بگو : هرگز نبايد به دنبال ما بياييد ، اينگونه خداوند از قبل گفته است ، اما به زودى مى‏گويند : شما نسبت به ما حسد مى‏ورزيد ولى آنها جز اندكى نمى‏فهمند 16 -به متخلفان از اعراب بگو : به زودى از شما دعوت مى‏شود كه به سوى قومى جنگجو برويد و با آنها پيكار كنيد تا اسلام بياورند ، اگر اطاعت كنيد خداوند پاداش نيكى به شما مى‏دهد ، و اگر سرپيچى نمائيد همانگونه كه قبلا نيز سرپيچى نموديد شما را عذاب دردناكى مى‏كند

17 -بر نابينا و لنگ و بيمار گناهى نيست ( اگر در ميدان جهاد شركت نكند ) و هر كس كه اطاعت خدا و رسولش نمايد او را در باغهائى ( از بهشت ) وارد مى‏سازد كه نهرها از زير درختانش جارى است ، و آن كس كه سرپيچى كند او را به عذاب دردناكى گرفتار مى‏كند 

غالب مفسران معتقدند كه اين آيات ناظر به فتح خيبر است كه بعد از صلح حديبيه و در آغاز سال هفتم هجرت روى داد.

توضيح اينكه : طبق روايات هنگامى كه پيامبر (صلى‏الله‏عليه‏وآله‏وسلّم‏) از حديبيه باز مى‏گشت به فرمان خدا مسلمانان شركت كننده در حديبيه را بشارت به فتح خيبر داد و تصريح فرمود كه در اين پيكار فقط آنها شركت كنند ، و غنائم جنگى مخصوص آنها است ، و تخلف كنندگان را نصيبى از اين غنائم نخواهد بود ! اما اين دنيا پرستان ترسو همين كه از قرائن فهميدند پيامبر (صلى‏الله‏عليه‏وآله‏وسلّم‏) در اين جنگى كه در پيش دارد قطعا پيروز مى‏شود و غنائم فراوانى به دست سپاه

تفسير نمونه ج : 22ص :58

اسلام خواهد افتاد ، از فرصت استفاده كرده ، خدمت پيامبر (صلى‏الله‏عليه‏وآله‏وسلّم‏) آمدند ، و اجازه شركت در ميدان خيبر خواستند ! و شايد به اين عذر نيز متوسل شدند كه ما براى جبران خطاى گذشته ، و سبك كردن بار مسئوليت ، و توبه از گناه ، و خدمت خالصانه به اسلام و قرآن ، مى‏خواهيم در اين ميدان جهاد با شما شركت كنيم ! غافل از اينكه آيات قرآن از قبل نازل شده بود ، و سر آنها را فاش ساخته بود ، چنانكه در نخستين آيه مورد بحث مى‏خوانيم : هنگامى كه شما براى به دست آوردن غنائمى حركت مى‏كنيد به زودى متخلفان مى‏گويند بگذاريد ما هم از شما پيروى كنيم ، و در اين جهاد شركت نمائيم ! ( سيقول المخلفون اذا انطلقتم الى مغانم لتاخذوها ذرونا نتبعك)

نه تنها در اين مورد كه در موارد ديگر نيز مى‏بينيم اين تن‏پروران طماع به سراغ لقمه‏هاى چرب و كم دردسر مى‏رفتند ، و از ميدانهاى سخت و خطرناك و دور دست گريزان بودند ، چنانكه در آيه 42 سوره توبه مى‏خوانيم : هر گاه غنائمى نزديك ، و سفرى سهل و آسان باشد از تو پيروى مى‏كنند ، ولى ( اكنون كه براى ميدان تبوك ) راه دور و پرمشقت است سر باز مى‏زنند ، و به زودى سوگند مى‏خورند كه اگر توانائى داشتيم همراه شما حركت مى‏كرديم لو كان عرضا قريبا و سفرا قاصدا لا تبعوك و لكن بعدت عليهم الشقه و سيحلفون بالله لو استطعنا لخرجنا معكم به هر حال ، قرآن در آيات مورد بحث در پاسخ اين گروه سود جو و فرصت طلب مى‏گويد : آنها مى‏خواهند كلام خدا را تغيير دهند ( (يريدون ان يبدلوا كلام الله

سپس مى‏افزايد : به آنها بگو : شما هرگز نبايد به دنبال ما بيائيد و حق نداريد در اين ميدان شركت كنيد ( قل لن تتبعونا )

اين سخنى نيست كه من از پيش خود بگويم ، اين مطلبى است كه

تفسير نمونه ج : 22ص :59

خداوند از قبل گفته و ما را از آينده شما با خبر ساخته است ( (كذلكم قال الله من قبل

خداوند دستور داده غنائم خيبر مخصوص اهل حديبيه باشد ، واحدى با آنها در اين امر شركت نكند ! ولى اين متخلفان بى شرم و پر ادعا ، باز از ميدان در نمى‏روند و شما را متهم به حسادت مى‏كنند و به زودى مى‏گويند : مطلب چنين نيست بلكه شما نسبت به ما حسد مى‏ورزيد ! ( (فسيقولون بل تحسدوننا

و به اين ترتيب آنها حتى بطور ضمنى پيامبر (صلى‏الله‏عليه‏وآله‏وسلّم‏) را تكذيب مى‏كنند ، و ريشه منع آنها را از شركت در غزوه خيبر حسادت مى‏شمرند ! قرآن در آخرين جمله مى‏گويد : ولى آنها جز اندكى نمى‏فهمند ( (بل كانوا لا يفقهون الا قليلا

آرى ريشه تمام بدبختى‏هاى آنها جهل و نادانى و بيخبرى است كه هميشه دامنگير آنها بوده است ، جهل در مورد خداوند ، و عدم معرفت مقام پيامبر (صلى‏الله‏عليه‏وآله‏وسلّم‏) و بيخبرى از سرنوشت انسانها ، و عدم توجه به ناپايدارى ثروت دنيا.

درست است كه آنها در مسائل مالى و منافع شخصى با هوش و دقيق و باريك بودند ، اما چه جهلى از اين بالاتر كه انسان همه چيز خود را با اندكى ثروت مبادله كند ؟ ! .

سرانجام پيغمبر اكرم (صلى‏الله‏عليه‏وآله‏وسلّم‏) طبق نقل تواريخ غنائم خيبر را تنها بر اهل حديبيه تقسيم كرد ، حتى كسانى كه در حديبيه بودند و موفق به شركت در غزوه خيبر نشدند سهمى براى آنها قرار داد ، البته اين موضوع يك مصداق بيشتر نداشت و آن جابر بن عبد الله بود.

تفسير نمونه ج : 22ص :60

در ادامه همين بحث و گفتگو با متخلفان حديبيه در آيه بعد پيشنهادى به آنها كرده ، و راه بازگشت را به روى آنها چنين مى‏گشايد و مى‏فرمايد : به متخلفان از اعراب باديه‏نشين بگو به زودى از شما دعوت مى‏شود كه به سوى قومى جنگجو و پر قدرت گام بگذاريد ، و با آنها پيكار كنيد تا اسلام را پذيرا شوند ( قل للمخلفين من الاعراب ستدعون الى قوم اولى باس شديد تقاتلونهم او يسلمون)

اگر اطاعت كنيد خداوند پاداش نيكى به شما مى‏دهد ، و اگر سرپيچى كنيد ، آنگونه كه قبلا نيز سرپيچى كرديد ، خداوند شما را عذاب دردناكى مى‏كند ( (فان تطيعوا يؤتكم الله اجرا حسنا و ان تتولوا كما توليتم من قبل يعذبكم عذابا اليما

هر گاه به راستى از رفتار قبلى خود پشيمان شده‏ايد ، و دست از راحت - طلبى و دنيا پرستى برداشته‏ايد ، بايد امتحان صداقت خود را در ميدان سخت و سهمگين ديگرى بدهيد ، و گرنه از ميدانهاى سخت اجتناب كردن ، و در ميدانهاى راحت و پر غنيمت شركت نمودن به هيچوجه ممكن نيست ، و دليلى است بر نفاق يا ضعف ايمان و جبن و ترس شما .

جالب اينكه قرآن روى عنوان مخلفين در اين آيات مكرر تكيه كرده ، و به اصطلاح بجاى استفاده از ضمير از اسم ظاهر استفاده مى‏كند.

اين تعبير مخصوصا به صورت صيغه اسم مفعول آمده ، يعنى پشت سر گذارده شدگان اشاره به اينكه هنگامى كه مسلمانان با ايمان مشاهده سستى و بهانه‏جوئيهاى اين گروه را مى‏كردند آنها را پشت سر گذارده و بى اعتنا به وضعشان به سوى ميدان جهاد مى‏شتافتند .

اما در اينكه اين قوم جنگجو و پر قدرت كه در اين آيه به آنها اشاره كرده چه جمعيتى بودند ؟ در ميان مفسران گفتگو است.

تفسير نمونه ج : 22ص :61

جمله تقاتلونهم او يسلمون ( با آنها پيكار كنيد تا مسلمان شوند ) دليل بر اين است كه اهل كتاب نبودند ، زيرا آنها را مجبور به پذيرش اسلام نمى‏كنند ، بلكه مخير ميان اسلام آوردن يا پذيرش شرائط اهل ذمه و همزيستى مسالمت‏آميز با مسلمانان و پرداخت جزيهمى‏كنند ، تنها مشركان و بت پرستان هستند كه چيزى جز اسلام از آنان پذيرفته نمى‏شود ، زيرا اسلام بت پرستى را به عنوان يك دين نمى‏شناسد ، و اجبار در ترك بت پرستى جايز است.

و با توجه به اينكه در عصر پيامبر (صلى‏الله‏عليه‏وآله‏وسلّم‏) بعد از ماجراى حديبيه و خيبر غزوه مهمى با مشركان جز فتح مكه و غزوه حنين وجود نداشت ، آيه فوق مى‏تواند اشاره به آنها باشد ، مخصوصا غزوه حنين كه مردان جنگجوى سخت‏كوشى از طايفه هوازن و بنى سعد در آن شركت داشتند.

اما اينكه بعضى احتمال داده‏اند اشاره به غزوه موته كه با روميان انجامگرفت بوده باشد بعيد به نظر مى‏رسد ، چرا كه آنها اهل كتاب بودند.

و احتمال اينكه منظور جنگهاى بعد از پيامبر (صلى‏الله‏عليه‏وآله‏وسلّم‏) از جمله جنگ با اهل فارس و يمامه بوده باشد بسيار بعيدتر است ، چرا كه لحن آيات نشان مى‏دهد مساله مربوط به زمان پيامبر (صلى‏الله‏عليه‏وآله‏وسلّم‏) است ، و هيچ الزامى نداريم كه آن را بر جنگهاى بعد از عصر پيامبر (صلى‏الله‏عليه‏وآله‏وسلّم‏) تطبيق دهيم ، ظاهرا پاره‏اى انگيزه‏هاى سياسى در فكر و انديشه بعضى از مفسران كه روى اين مساله پافشارى داشته‏اند دخالت داشته است ! اين نكته نيز قابل توجه است كه پيامبر (صلى‏الله‏عليه‏وآله‏وسلّم‏) به آنها قول نمى‏دهد كه در جنگهاى آينده شما غنائمى به چنگ مى‏آوريد ، زيرا هدف از جهاد كسب غنيمت نيست ، بلكه روى اين تكيه مى‏كند كه خداوند پاداش نيكى به شما خواهد داد كه معمولا اين تعبير در مورد پاداشهاى آخرت است .