نویسنده: دكتر پریش کوششی
درگذر قرون و اعصار رویداد پرافتخار غدیر از موضوعاتی است که شاعران وسرایندگان اندیشمند وچیره دست، از مذاهب گوناگون دربارۀ آن قصیدههایی زیبا و دل انگیز سروده و شعرهای گوناگونی گفته اند که هماره زینت بخش مجلسها و عطرآگین سازندۀ نشست های دینی و فرهنگی و انسانی و اخلاقی بوده و دوست و دشمن و دور و نزدیک هر بامداد و شامگاه آنها را زمزمه کرده و بدانها مترنم گردیده اند.
افزون براین قصیدهها و سرودهها از سوی شاعران، دانشمندان وبزرگان ما در این مورد دست به تألیف کتابها و گردآوری دیوانهای بسیاری زده وانبوهی از این قصیده ها و اشعار زیبا و پرمحتوا را در کنار آنها به ثبت رسانده اند که از جمله این فرهنگها و مجموعهها کتاب ارزشمند «الغدیر»، یادگار ارج دار علامه امینی است که در طول بحثهای ما یکی از مدارک ومنابع روایاتی است که می آوریم.
نخستین سرایندۀ حماسۀ غدیر
شاید نخستین سرایندۀ حماسه بزرگ غدیر، خود امیرمومنان است که در این مورد از جمله این گونه سروده است:
محمّد النبی اخی و صنوی و حمزة سیدالشهدا عمّی...
فاوجب لی ولایته علیکم رسول الله یوم غدیر خم
فویل ثم ویل ثم ویل لمن یلقی الاله غدا بظلمی
(الغدیر، ج2، ص25)
محمد (ص) پیام آور بزرگ خدا، برادر وهمتا وهم سنگر من است وحمزه، آن سالار شهیدان احد عموی من. جعفر طیّار که بامدادان وشامگاهان، هماره با فرشتگان پرواز می کند، فرزند ارجمند مادر من است.
دخت سرافراز پیامبر- فاطمه- که کران تا کران دنیای زیبای وجود او با گوشت وخون من آمیخته است، همتا و همسر و مایۀ مباهات وآرامش خاطر من؛ و دو نواده و نور دیدۀ پیامبر از فاطمه، فرزندان من میباشند.با این وصف کدامین شما از زندگی ونعمتهای زندگی وپیامبر زندگی ساز، از من بهرۀ بیشتری دارید.
من در اعلان اسلام و ایمان به پیام آور آزادی و حقوق بشر بر همۀ شما مسلمانان پیشی گرفتم وپیش گام شدم، و این به برکت دانش وبینش ژرفی است که خدا آن را به من ارزانی داشته است.از این رو همان سررشته دارای و ولایت معنوی و راستی را، که خدا به پیامبر داده است، همان را به من ارزانی داشت و مرا به امامت دین و رهبری امت برگزید.
ونیز آوردهاند که گروهی از یاران پیامبر از آن جمله، سلمان، عمّار، ابوذر، ابوبکر، عمر، عثمان، طلحه، زبیر، فضل بن عباس، عبدالرحمان بن عوف، مقداد، ابن مسعود و... در جایی نشسته بودند وهر کدام از فضیلتها و امتیازات خویش سخن می گفت که امیرمومنان از در درآمد و پرسید: در چه مورد گفتگو می کنید؟
پاسخ دادند، دربارۀ سخنانی گفتگو می کنیم که از پیامبر گرامی در وصف خود شنیده ایم. فرمود پس این را هم بشنوید! و آن گاه در دم به سرودن این سرود پرداخت:
لقد علم الاناس بان سهمی من الاسلام یفضل کلّ سهم...
واقعیت این است که همۀ مردم خوب می دانند که بهرۀ من از اسلام بر بهرۀ دیگران برتری دارد؛ چراکه پیامبر خدا، احمد، برادر معنوی وعقیدتی و پدر همسر ارجمند من است.
درود همارۀ خدا برآن حضرت باد که افزون براین دو پیوند بزرگ، عموزادۀ گران قدر من نیز می باشد.امتیاز دیگر من این است که من پیشوای همۀ مردم به سوی اسلام هستم و عرب وعجم را، من به سوی حق وعدالت رهنمون گردیدم.
موقعیت من نسبت به پیامبر، همان موقعیت هارون است به موسی؛ او برادر موسی و جانشین او بود و من نیز برادر پیامبر وجانشین او واین هم نام من است. به همین جهت است که آن حضرت در غدیر مرا به رهبری و پیشوایی امت برگزید واین انتخاب آسمانی را به همگان اعلان کرد و به همه گزارش داد.
اینک کدامین شما در اسلام وایمان وسابقۀ درخشان در فداکاری و ایثار و پیوند خویشاوندی با پیامبر میتواند با من و بهره ای که من دارم با من برابری کند؟
براین باور وای و هزاران وای برکسی که روز رستاخیز، در حالی که بر من ستم روا داشته است خدا را دیدار کند! وهزاران وای بر کسی که از فرمان برداری من سر باز زند و بخواهد با من درگیر شود و مرا از میان بردارد....
شاعر عصر رسالت
از سرایندگان نامدار حماسۀ جاودانۀ غدیر، حسان بن ثابت، شاعر بلند آوازۀ عصر رسالت است.
انبوهی از دانشمندان شیعه واهل سنت آوردهاند که پس از اعلان امامت آسمانی امیرمومنان به وسیلۀ پیامبر وبه فرمان خدا در آن روز تاریخی، «حسان» در برابر پیامبر قرار گرفت وگفت: اجازه میفرمایید تا در این مورد سروده ای را، که هم اکنون پرداخته ام برای همگان بخوانم؟
پیامبر فرمود: بخوان، و او این گونه سرود:
ینادیهم یوم الغدیر نبیهم بخم واسع بالنبی منادیاً...
پیامبر توحید گرایان در روز تاریخی غدیر برای امّت خویش سخن گفت و من نیز در آنجا سخنان آن حضرت را گوش دادم.
آن روز فرشتۀ وحی از سوی پروردگارش به او فرمان آورده بودکه: تو ای پیامبر در پرتو قدرت ما در امن و امان خواهی بود، پس از رساندن فرمان من بیمی به دل راه مده.
آن چه را خدای فرزانه، پروردگار من بر تو فرو فرستاده است، آن را به مردم برسان، و در رساندن پیام خدا از دشمنان حق نترس.
پس از این پیام بود که پیامبر به پاخاست و درحالی که دست علی (ع) را در دست داشت با ندایی رسا، فریاد برآورد که: هان ای مردم، سالار وسررشته دار شما چه کسی است؟ مردم در پاسخ او گفتند: سررشته دار ما خدای توست و خودت ای پیامبر؛ هر دستوری داری بده که امروز نافرمانی، در میان ما نخواهی یافت.
پس از آن پیامبر فرمود: علی جان برخیز که من میخواهم به فرمان خدا، تو را پس از خویشتن امام و پیشوای آسمانی امت سازم. آن گاه رو به مردم کرد که: هان ای مردم، هرآن کس که مرا پیشوای خویش میشناسد، بداند که علی (ع) سالار وپیشوای او است؛ بنابر این براساس راستی و اخلاص، همواره یار و یاور او باشید.
و این جا بود که دست به دعا برداشت وگفت: بار خدایا، هرکس علی را دوست داشت، تو او را دوست بدار وهر آن کس که او را دشمن داشت تو وی را دشمن دار.
خداوندا، یار ویاور او را یاری کن، چراکه آنان پیشوای عدالت و امام هدایتگری را یاری میکنند که بسان ماه شب چهاردهم نور افشانی می کند و تیرگی ها را می زداید.
هنگامی که «حسان» به این جا رسید، پیامبر در تشویق او فرمود: هان ای «حسان»! تا آن گاه که به زبان و ذوق هنری ات آرمان آزادمنشانه و بشر دوستانه مارا یاری می رسانی فرشته وحی یاریت خواهد رساند.
«لا تزال یا حسان مویداً بروح القدس مانصرتنا بلسانک».
قیس بن سعد و حماسۀ غدیر
حماسۀ جاودانه غدیر، از رویدادهای شناخته شده ای است که در نظرگاه یاران پیامبروفرزندان آنان، هیچ رویدادی به شهرت آن نبوده است ودرست به همین دلیل است که این رویداد شکوهبار در نثر ونظم بسیاری از آنان از موقعیت ویژه ای برخوردار بوده است؛ به گونه ای که می توان گفت موضوع غدیر وامامت آسمانی امیرمومنان در نظر یاران پیامبر ونسل پس از آنان، بسان رسالت پیامبر، موضوعی است تردید ناپذیر. برای نمونه «قیس انصاری» فرزند «سعدبن عباده»، بزرگ خزرج، که در پیکار صفین در سپاه امیرمومنان بود، روزی برخاست و این گونه سرود:
قلت لما بغی العدو علینا حسبنا ربنا ونعم الوکیل...
و علی امامنا و امام لسوانا اتی به التنزیل...
هنگامی که دشمن بیداد پیشه برما ستم کرد، گفتم پروردگارمان ما را بسنده است و او بهترین یار است. همان پروردگاری ما را بسنده است که دیروز در بصره وپیکار جمل پیروزی و سرفرازی را به ما ارزانی داشت. هان ای مردم به هوش باشید که علی (ع) امام آسمانی ما و سالار همۀ انسانهاست، و این حقیقت واین موقعیت بلند او را قرآن آورده است.
قرآن آن روز این حقیقت را بیان کرد که پیامبر در غدیر خم، دست علی (ع) را گرفت و بلند نمود و فرمود: هان ای مردم! هرکه را من سرور و سررشته دارم، علی سررشته دار و امام اوست و آگاه باشید که این اصلی سرنوشت ساز و اساسی است.
آری، آنچه را پیامبر آورد وبیان فرمود، ایمان عمیق به آن، برامت او قطعی است و کسی را نرسد که در مورد آن بهانه جویی کند.
عمر بن عاص وحماسۀ غدیر
این عنصر نیرنگ باز و تیره بخت، وزیر مشاور معاویه ومهره اصلی نظام سرکوب و فریب اموی است؛ هم او دشمن کینه توز امیر عدالت ها و آزادگی ها وسرفرازیهاست، اما شگفتیهای شخصیت والای آن حضرت این است که بدترین استبدادگران نیز گاه نتوانستهاند از بیان امتیازات وفضیلت های پرتلألو او بگذرند وخورشید وجود او را هماره زیر دستار کتمان حقیقت، نهان دارند؛ به همین جهت با همۀ سانسور واختناق وحق کشی وحق پوشی و حق ستیزی دشمنان ناجوان مرد علی (ع)، گاه به صورت ناخواسته و ناخودآگاه خود آنان زبان به شکوه وعظمت او گشوده و در نثر وسروده، پرتویی از ویژگیها و درخشندگیهای زندگی او را باز گفته اند.
برای نمونه: وزیر مشاور معاویه در قصیده ای طولانی که از شصت وشش بیت تشکیل شده است، چنین میسراید: : معاویة الحال لا تجهل و عن سبل الحق لاتعدل...(الغدیر،ج2،ص124)
هان ای معاویه خود را از روند تاریخ وجامعه وفراز ونشیب روزگار به نادانی مزن و از راه حق و عدالت بیشتر از این انحراف مجوی...آیا دجالگری مرا در آن روز سرنوشت ساز وآن شرایط سخت از یاد بردی؟ روزی که بر صاحبانش جامه زیور وآراستگی پوشیده بود؟
هان ای پسر هند! ما از سر نادانی وحق کشی وهوای دل دست به یاری تو گشودیم، وتو را در برابر علی (ع) که برترین شخصیت روزگاران و«نَبَأ پرشکوهتر» است پشتیبانی نمودیم.
آن گاه که ما تو را برفراز سر خویش بالا بردیم، در حقیقت خود و جامعه وعصر خویشتن را به پست ترین وفرو ترین مراتب فرومایگی و انحطاط فرم بردیم.
چه بسیار سفارشهایی که ما از پیامبر خدا در وصف علی (ع) شنیدیم و نشنیده گرفتیم!! مگر در روز جاودانۀ غدیر نبود که پیامبر برفراز منبر صعود کرد و درحالی که کاروانهای بی شمار حجّ از حرکت باز ایستاده بودند،به رساندن پیام خدا پرداخت؟
مگر دست آن حضرت را در دست خویش نگرفت و درحالی که فرمان خدا را در وصف او به مردم میرسانید، فرمود هان ای مردم، آیا من نسبت به شما از خودتان سزاوارتر نیستم؟! آنان یک صدا فریاد برآوردند که چرا،چرا، هر آنچه می خواهی انجام ده که گوش به فرمانیم.
درست در آن شرایط بود که علی (ع) را به عنوان امیرمومنان مفتخر ساخت و این عنوان را نه از جانب خویش که از سوی خدای فرزانه به او ارزانی داشت. و آن گاه افزود: که هان ای مردم، هر کی مرا سررشته دار ومولای خویش می شناسد، بداند که اینک علی نیک سرور وسررشته داری برای اوست.
واز پی آن نیایشگرانه رو به بارگاه خدا آورد که: هان ای خدای شکوه وعظمت، دوستداران ویاران ورهروان راه علی را دوست بدار و هرآن کس که این برادر پیامبرت را دشمن دارد، تو دشمن او باش.
سپس رو به مردم آورد و در هشداری سخت فرمود: هان ای مردم، در مورد خاندان وحی ورسالت پیمان شکنی نکنید، چرا که هرکس با خاندان من پیوند خویش را بشکند و از آنان ببرد، به دوستی وشفاعت من نخواهد رسید. هان ای معاویه، آن جا بود که سرورت «عمر» هنگامی که دریافت که دیگر پیوندهای گسست ناپذیر علی (ع) گسستنی نیست، گام به پیش نهاد و امامت وپیشوایی آسمانی او را تبریک گفت.
و پیامبر به او ودیگر حاضران فرمود: بدانید که علی پیشوا و امام وسررشته دار جامعه ودین شماست، پس از او حمایت کنید وحرمت او را پاس دارید که هرکس بر راه و رسم او درآید و از در دوستی با وارد شود، چنان است که بر من وارد شده است....
«فقال (ص): ولیکم فاحفظوه....» (الغدیر،ج2 ،ص114)
سید حمیری
این شاعر بلند آوازه نیز در شمار شاعران و سرایندگان حماسۀ غدیر است که از جمله در این مورد چنین می سراید:
یا بایع الدّین بدنیاه لیس بهذا امرُ الله...
هان ای کسی که دین وایمان خود را به زرق وبرق دنیا وجاه ومقام آن فروختهای، بدان که خدا چنین دستوری نداده است.
تو از کجا و با کدامین معیار وملاک به دشمنی با جانشین راستین پیامبر، علی (ع) برخاستهای، آن هم با این آگاهی که پیامبر خدا از آن حضرت خشنود بود؟
راستی در روز غدیر پیامبر گرامی چه کسی را از میان همۀ یاران خویش که برگردش بودند، ندا داد ونام بلند آوازه اش را برد؟ در مورد چه کسی فرمود: این علی، سررشته دار و امام راستین هر کسی است که من سررشته دار او هستم؟ ودعا کرد که: بار خدایا، هر آن که علی را دوست بدارد، تو او را دوست داشته باش و هر کس او را دشمن دارد، تو دشمن او باش! راستی پیامبر این ها را در مورد چه کسی جز امیرمومنان فرمود؟!
و نیز در سرودۀ دیگری درباره حماسۀ جاودانه غدیر این گونه می سراید:
هلا وقفت علی المکان المعشب...چرا در یک زمین پر طراوت وسرسبز دستور بر زمین نهادن بارها و فرود کاروانها را ندادی؟...آری، در سرزمین غدیر خم بود که خدای فرزانه به پیامبرش پیام داد که: هان ای محمد (ص) به پا خیز و در میان مردم سخن بگو.
به پا خیز و علی (ع) را درمیان جامعه و مردم خویش به عنوان رهبر و امام راستین برگزین که اگر چنین نکنی، رسالت خویش را به انجام نرساندهای.
و آن گاه بود که پیامبر علی (ع) را صدا زد و از پی او مردم را ندا داد؛ سپس در راه رساندن پیام خدا او را به عنوان امیرمومنان و پیشوای شایسته کرداران روی دست گرفت و به همگان نشان داد و او و مردم را دعا کرد؛ اما پس از آن رویداد شگفت و آشکار، گروهی امامت آن حضرت را دروغ انگاشتند و گروهی تصدیق نمودند.
پیامبر، ولایت راستین را برای انسانی پاک ومعصوم قرار داد، چرا که این مقام پرشکوه و این موقعیت پرفراز هرگز برای انسانهای غیر معصوم و ساخته نشده بارگاه خدا قرار داده نشده است.
علی (ع) آراسته به فضیلتها و ویژگیهای شکوهباری بود که هر تلاشگر پراخلاصی بخواهد به پارهای از آنها آراسته گردد سرگردان و وامانده میشود.
هان ای مردم ما دوستی وپیروی از خاندان محمّد (ص) را از دین میشماریم و هرکس که آنان را دوست بدارد، از دیدگاه ما درخور دوستی است؛ و هر کس به جای آنان، دیگران را به دوستی برگیرد، ما او را دوست نخواهیم داشت.
کسی که جای خاندان پیامبر دیگران را برگزیند و دوست بدارد، آن گاه که بمیرد به دوزخ وارد میگردد و نه به حوض کوثر و پیام آور خدا؛ چرا که اگر بخواهد در کنار حوض درآید و بر پیامبر نزدیک شود او را دور مي سازند.
غدیر برترین و پرشکوه ترین عید اسلامی
روزهای سرنوشت ساز ملی وعید های شادی بخش و نشاط آفرین دینی در نظر جامعهها وتمدنهای زنده وآگاه، هر کدام دارای شکوه واهمیت و ارزش ویژه ای است ومردم خردمند وخرد ورز وآگاه به تناسب نقش هر یک از این روزهای تاریخی در نجات ورستگاری و آزادی و رشد معنوی و اجتماعی آن جامعه و مردم، از دیرباز بر اساس راه و رسم مذهبی وملی، مردمی و یا منطقه ای بدان روزها وعیدها بها می دهند و فرا رسیدن آنها را گرامی میدارند و روز شکوه بار «غدیر» و یا عید غدیر از دیر باز در نظر خدا وپیامبرش ونیز خاندان وحی ورسالت وتوحید گرایان و مسلمانان از ارزش و اهمیت وصف ناپذیری بهره ور بوده وهماره به آن سخت بها می دهند و آن را برترین و پرشکوه ترین عید مذهبی ودینی می نگرند.
این همه شکوه وعظمت برای این روز بزرگ چرا؟
از نظر آفریدگارهستی اهمیت این روز بزرگ به خاطر آن است که در این روز سرنوشت ساز به فرمان او، پیام آورش مدال شکوه وافتخار پیشوایی ورهبری راستین را بر سینۀ علی (ع) نشاند و تاج معنوی خلافت را بر سر سرفراز او نهاد و او را به عنوان امیر وامام وسررشته دار دین ودنیای مردم برگزید وبه همین منظور فرشتۀ وحی با پیام او به پیام آورش فرود آمد وضمن تسلیم گرم ترین تبریک وتهنیت خدا به پیامبر ومردم توحید گرا این آیه را آورد که:هان ای مردم، امروز دین شما را برایتان کامل ونعمت خویشتن را بر شما تمام گردانیدم واسلام را برای شما به عنوان آیین جاودانه برگزیدم...
«الیوم اکملت لکم دینکم واتممت علیکم نعمتی ورضیت لکم الاسلام دیناً...». (سورۀ مائده، آیۀ 3)
و از نظر پیامبر اهمیت این روز پرشکوه تا آنجایی است که:«حافظ ابوسعید» در کتاب خویش،«شرف المصطفی» از«احمد بن حنبل» واز«ابوسعید خدری» آورده است که: آن پیشوای بزرگ در روز عید غدیر میفرمود: هان ای مردم، اینک به من تبریک بگویید؛ چرا که خدای پرمهر در این روز بزرگ، هم نعمت بزرگ رسالت را به من ارزانی داشت وهم مقام والای امامت راستین را به خاندانم.
«انّه قال (ص)- یوم الغدیر- هنئونی، انّ الله تعالی خصّنی بالنبوّة وخصّ اهل بیتی بالإمامة»
ودرست در این راستا بود که یاران پیامبر، از جمله «عمر» و«ابوبکر» پیش آمدند وبه امیرمومنان تبریک گفتند تصریح کردند که: خوشا به حالت، چقدر پرشکوه وزیباست برایت ای علی! هان ای امیرمومنان! گوارا باد که اینک مولا وسررشته دار ما وهر زن ومرد توحیدگرا وبا ایمانی شده ای وخدا و پیامبرش تو را به این مقام بلند وپرشکوه برگزیده اند....
«وعمر ینهئی علیاً بقوله:«طوبی لک» او:«بخٍّ بخٍّ»،او «هنیئاً لک»، اصبحت مولای ومولی کل مومن ومومنة»
از ششمین امام نور آورده اند که پیامبر در اهمیت این روز بزرگ فرمود:
«یوم غدیر خم افضل اعیاد أمتی، وهو الیوم الذی امرنی الله بنصب اخی علی بن ابی طالب علماً لِأمتی یهتدون به بعدی، وهو الیوم الذی اکمل فیه الدّین، وأتمَّ علی أمتّی فیه النعمة، ورضی لهم الاسلام دیناً»
روزی پرشکوه «غدیر» از برترین عیدهای مذهبی برای جامعه وامت من است، چرا که دراین روز پربرکت بود که خدا به من فرمان داد تا برادرم علی (ع) رابه رهبری راستین امت خویش برگزینم وبه مردم روشنگری کنم که پس از من از او پیروی نمایند. ونیز در این روز بود که خدای فرزانه دین خود را کامل ونعمت خویش را برامت من تمام گردانید وخوشنود گردید که دین آنان اسلام باشد وخودشان مسلمان واقعی.
روز غدیر روز بسیار پرشکوهی است؛ روز یادآوری عدالت، آزادی، تقوا، پارسایی، آزادگی، بزرگ منشی، والایی، کرامت امنیت وارزشهای والایی است که امیرمومنان وراه رسم آزادمنشانه ومردمی او در زندگی سمبل وتجلیگاه آن بود و باید به هوش بود که از این روز بزرگ واصل انسان ساز امامت عادلانه وآسمانی دوازده امام معصوم سوء استفاده نشود ودیگران را با انواع شگردها در شمار آنان جا نزنند که پیامبر فرمود: جانشین راستین من دوازده تن هستند، نخستین آنان علی است وآخرین آنان مهدی- که درود خدا بر همۀ آنان باد-.
منابع:
1-علامه امینی، خلاصه الغدیردر قرآن، سنت وادبیات تاریخی اسلام، گزیده وترجمه دکتر محمود رضا افتخارزاده، انتشارات مهام، چاپ اول 1380.
2-علامه قزوینی، سید محمد کاظم، امام علی(ع) از ولادت تا شهادت، ترجمه ونگارش علی کرمی، انتشارات دلیل ،چاپ اول1379.
3-بشارتی، علی محمد، غدیر شورانگیزترین حوادث تاریخ، موسسه فرهنگی سروش کربلا، چاپ1380.
