| پیامبر، هدایت و ولایت |
 |
 |
پیامبر، هدایت و ولایت
پريش كوششي
ابعاد رسالت پيامبر(ص) از ديدگاه قرآن كريم.: رسول اكرم(ص) در منظر قرآن، شخصيتي بيهمتاست. وي پايان بخش سلسله پيامبران(احزاب، 40) و بنيانگذار شريعتي است كه تا ابد، همه انسانها را در تمام زمانها و مكانها در پرتو رهبري و هدايت خود قرار ميدهد. (فتح، 28) . پيامبر(ص) به افتخار برخورداري از خلق عظيم (قلم، 4)، اسوه (نسا، 59) همه مومنان است. خداي عزوجل به سبب بعثت آن حضرت بر مومنان منت نهاده است(آل عمران، 164) و فرمان بردن از وي را واجبترين وظايف مسلمانان دانسته (نسا، 59) و پذيرش داوري او را در كشاكشها نشانه ايمان شمرده است.(نسا، 65)
اطاعت از پيامبر(ص) شرط لازم براي محبوبيت نزد خداوند است(آل عمران، 31) و احترام وي (توبه، 31) با ياري رساندن و توقير حضرتش (فتح، 10) تا بدانجا بر مسلمانان لازم است كه از آنكه آهنگ كلامشان بر سخن پيامبر(ص) فزوني داشته باشد، نهي شدهاند. (حجرات، 2). پيامبراسلام(ص) نسبت به مسلمانان، از خود آنان سزاوارتر است(احزاب، 2) و هيچكس در برابر حكم خدا و پيامبر(ص) اختيار ندارد(احزاب، 36). پژوهش حاضر به بررسي ابعاد رسالت پيامبراكرم(ص) ميپردازد تا شئون و وظايف اصلي آن حضرت(ص) را نمايان سازد.
ابعاد رسالت نبياكرم (ص)
در قرآن كريم از وظايف و اهداف رسول اكرم(ص) با تعابير گوناگون سخن رفته است كه از آن جملهاند:
«نبي»: يا ايهاالنبي بلغ ما انزل اليك. (مائده67)
«رسول»: محمدرسولالله والذين معه(فتح،29)
«مذكر»: فذكر انما انت مذكر(غاشيه،21)
«نذير و بشير»: ان اناالانذير و بشير لقوم يومنون(اعراف، 188)
«هادي»: انك لتهدي الي صراط مستقيم(شوري، 52)
«داعي»: و داعيا الي الله باذنه (احزاب، 46)
«ولي»: انما وليكم الله و رسوله(مائده،55)
«حاكم»: لتحكم بينالناس بما اريك الله (نساء ، 105)
در شماري از آيات قرآن، وظايف ديگري نيز بر اينها افزوده شده است، مانند وظايف تبيين رسالت، امر به معروف و نهي از منكر.
حال به بررسي چند مسئله ميپردازيم؛ نخست اينكه نظم و ارتباط منطقي ميان شئون و وظايف يادشده پيامبراكرم(ص) كدام است؟ ديگر اينكه چگونه است كه گاهي پيامبر(ص) تنها به عنوان مذكر ناميد ميشود، گاه تنها به عنوان نذير و بشير، گاه با عنوان ولي و گاهي با اوصافي ديگر؟!
هرچند متكلمان و به ويژه اهل تفسير، در ذيل آيات مربوط به اوصاف مباحثي را درباره شئون يادشده مطرح ساختهاند، لكن كمتر كسي تمام آنها را در كنار هم بررسي كرده است.
هدايت
اوصاف و تعابير متعددي در قرآن كريم وجود دارد كه نوع وظيفه و رسالت پيامبر(ص) و هدف بعثت او را نشان ميدهد (مانند: داعيالله،؛ بيرون آورنده مردمان از ظلمات به سوي نور و سراج منير) اما برجستهترين و مانوسترين اصطلاحي كه در اين ميان وجود دارد كلمه «هدايت» است.
هدايت، به گونهاي روشن، ساير صفات و خصايص را در بر ميگيرد و علاوه بر همه آنها نشاندهنده رهبري نيز هست. هادي هم رهنما و هم رهبر است. متكلمان، هدايت را به دو بخش و يا مرحله تقسيم كردهاند؛ به عبارت ديگر هدايت را به دو معنا به كار بردهاند:
الف) ارائه طريق، نشان دادن راه، راهنمايي.
ب) رهبري تا رسيدن به مقصود.
قرآن كريم ميفرمايد: هوالذي ارسل رسول بالهدي و دين الحق ليظهره علي الدين كله ولوكره المشركون. (صف، 9)
همچنان كه از اين آيه كريمه برميآيد، پيامبراسلام(ص) با دو ماموريت مبعوث شده است: هدايت و حركت در جهت اجرا و غلبه دين حق. همچنين از اين آيه و آيات فراوان ديگر، استفاده ميشود كه حضرت رسولاكرم(ص) ابتدا در جهت بيدارسازي، آگاهي دادن و نشان دادن راه حق و معنويت و كمال گام برداشت و پس از پيوستن بيداردلان و آگاهان و راهيافتگان به حضرتش، ايشان را تحت سرپرستي و ولايت و رهبريهاي متعالي خويش قرار داد. از اين نظر ميتوان گفت كه وظيفه الهي پيامبر(ص) دو جهت داشت: «هدايت» يا راهنمايي و «ولايت» يا رهبري. بايد توجه داشت كه هدايت، در حقيقت شأني از شئون خداوند است و كاربرد آن درباره ديگران مجازي است.
«انك لاتهدي من احببت ولكن الله يهدي من يشاء و هو اعلم بالمهتدين» (قصص، 56)هدايت پيامبر(ص) در دو بستر كلي تعليم و تزكيه قرار دارد و ابعاد گوناگون وجود انسان (عقل و قلب و جوارح) را در پرتو خود قرار ميدهد.
شيوههاي هدايت پيامبر(ص) متنوع و كارساز است و اهم آنها از اين قرار است:اسوه بودن، استدلال و محاجه، ابلاغ و بيان و تعليم، موعظه، امر به معروف و نهي از منكر، انذار و بشارت، فراهم ساختن محيط مناسب براي رشد انسانها، پيوند دادن مردم با خدا(از طريق شناخت صحيح، ذكر، دعا، محبت و...) يكايك شيوههاي ياد شده، مباحث قابل توجه، حساس و ارزشمندي را ميطلبد كه در عمل، نتايج بسيار سودمندي را به دنبال دارد.
ولايت
ولاء و توالي به معناي از پي آمدن دو چيز و قرار گرفتن آنها در كنار يكديگر است، به گونهاي كه چيزي خارج از آن دو در ميانشان فاصله نشود. اين تعبير استعاري براي نشان دادن نزديكي در مكان يا نسبت ميان دو چيز و يا قرب و نزديكي و دين و دوستي و ياري و اعتقاد به كار ميرود. «وِلايت» به معني ياري و نصرت و «وَلايت» به معني «سرپرستي و متوليكاري شدن» ميشود. ولايت در بعد باطني خود، تقرب به خداوند و نوعي ارتباط ويژه ميان اوليا يا ولي مطلق، يعني خداوند- جلجلاله- است و در بعد اجتماعي و سياسي، حق ولايت، مولود شأن هدايت است. هادي از جانب خداوند، ولي از جانب او نيز هست و اين حقيقت در اشكال گوناگوني همانند زعامت سياسي، داوري در منازعات و هرگونه تصميمگيري اجتماعي و فردي ديگر ظاهر ميشود.
ولي مطلق، خداوند است و ولايت اوليا نه در عرض ولايت خداوند و نه در طول آن است؛ يعني ولايت الهي به كسي تفويض نميشود زيرا اطلاق ولايت الهي، مجال و خلأيي را باقي نميگذارد تا با ولايت ديگري پر شود؛ ولايت اوليا، مظهر و مجلاي ولايت خداوند است.
ولايت تشريعي، ويژه خداوند است و به كسي تفويض نشده و اطلاق ولايت تشريعي داشتن براي پيامبر و امام(ع) با مسامحه است و ايشان حق ابلاغ پيام و احكام الهي و تعليم آن را دارند، چه از طريق قرآن، چه از طريق حديث قدسي. همچنان كه اشاره شد، ولايت الهي در اشكال گوناگون پديدار ميشود و رياست همه آنها در شأن امامت است.
امام، قافلهسالار كاروان اهل ولايت است. براي امام، ولايت تدبيري و سرپرستي مومنان از جانب خداوند، تشريح شده است و آيه شريفه «اطيعواالله و اطيعواالرسول و اولي الامر منكم» (نسا،59) بدان اشاره دارد. در كلام شيعي، نصوصي كه در بحث از امامت مورد استناد قرار ميگيرد معمولا همان نصوص بحث ولايت است و از اين روست كه هم ولايت و هم امامت داراي سه جنبه مهم از قرار زير است:رهبري ديني، رهبري و زعامت سياسي، رهبري معنوي، به عنوان انسان كامل و حجت. (مطهري، مرتضي، امامت و رهبري، ص 243)
قلمرو ولايت به معناي حكومت در اجراي احكام و قوانين است نه در اصل قانونگذاري؛ زيرا قانونگذاري، ولايتبر تشريع است كه مختص خداست و ابلاغ آن به رسالت برميگردد. تنها اجراي احكام و قوانين است كه انجام آنها وظيفه حاكم است.
نبي و رسول، به معناي پيامبر، در قرآن داراي مصداق واحد و مشتركي است. پيامبراكرم(ص) از جانب خدا به نبوت فرستاده شده است. وظيفه بزرگي كه بر عهده آن حضرت است هدايت انسانهاست كه مرحله نهايي و كمالبخش آن، يعني رساندن به مطلوب و هدف عالي اسلام به رهبري و ولايت مربوط ميشود و ميتوان گفت كه هدايت و ولايت- كه مولود شأن هدايت است- موضوع رسالت پيامبر(ص) را تشكيل ميدهد.
