معماری و بافت شهری
بافت شهری قدیم نائین با تاثیر پذیری از عواملی مانند محیط طبیعی، آب و هوا، نیازهای شهر، لزوم امنیت شهر در برابر تهاجم بیگانگان طراحی شده و به طور کلی دارای معماری بسته و درونگرا است. عموم فضای معماری و آثار تاریخی در ترکیبی متراکم در کنار یکدیگر و متصل به هم استقرار یافتهاند. طراحی شهر به گونهای بودهاست که فضای مسکونی بدون آن که از نظر کاربردی دچار اشکال شوند در کنار عناصر شهری مانند مسجد جامع و دارا لحکومه و بازار و حسینیه و مدرسه و حمام مستقر شدهاست.
بافت قدیم نائین از هفت محله تشکیل شدهاست. این محلات که هر یک حسینیههایی دارد عبارتند از:
محله چهل دختران
پنجاهه
نو گاباد یا نو آباد
باب المسجد یا در مسجد
سرای نو
کوی سنگ یا گودالو
محله کلوان
امروز نائین به دو قسمت نائین جدید و قدیم تقسیم میشود. اکثر مردم خانههای قدیمی را خراب کرده و به قسمت نوساز شهر نقل مکان کردهاند.
چشم انداز محله محمدیه از جذابترین مناطق بخش مرکزی نائین است. این محله به خاطر موقعیت و نمای زیبا مورد توجه گردشگران است. در مرکز این محله تپهای قرار گرفته که بر بالای آن قلعه زیبای آشورگاه ساخته شدهاست. در پایان تپه کارگاه عبا بافی در دل زمین کنده شدهاند. مردم محل این کارگاه را «سرداب» مینامند. محله محمدیه دارای سبطهای متعدد و گذرها و گنبدهای زیبا و بناهای تاریخی بسیار است.
بازار نائین
بازار شهر نائین به صورت خطی مستقیم از دروازه چهل دختران شروع میشود وبه مسجد خواجه ختم میشود طول این بازار در حدود۳۴۰ متر است. همه مراکز محلات (حسینیهها) با کوچه های فرعی و اصلی به آن مربوط میشوند. در امتداد راسته بازار دو چار سو وجود دارند که محل تقاطع بازار با دو معبر هستند. بازار نائین تا چند سال پیش دائربود ودر آن فعالیتهای بازرگانی انجام میشد اما درحال حاضر به علت انتقال مغازهها به خیابان تقریبا حالت نیمه متروک درآمدهاست بازار نائین دکانهای با طرحهای متفاوت دارد. راسته بازار مسقف است که قسمتی از سقف آن چند سال قبل فرو ریخت. اخیراً سازمانهای مسؤل قسمتهای بازار را مرمت کردهاند. بازار ناییین در دوره ایلخانان بیش از هر زمان دیگر توسعه یافت. ورودی بازار یکی از مهمترین دروازهها شهر محسوب میشدهاست. این مجموعه دارای دو کاروانسرا نیز هست. سقف این بازار گنبدی و طاق ضربی است که نورگیرهایی دایرهای شکل در وسط طاقهای آن پیشبینی شدهاست. به طور کلی بازار نائین یکی از آثار زیبا و قابل توجه شهر نائین بشمار میرود، زیرا چند اثر مهم شهر مانند مسجد شیخ مغربی و مسجد خواجه و حسینیه چهل دختران درآن واقع شدهاند.
مصلی نایین
از دیگرآثار جالب و قابل توجه نائین ساختمان مصلا است که تا چند سال پیش باغ وسیع ومشجر آن تفرجگاه مردم درایام تعطیل بودهاست وبقعه داخل آن نیز زیارتگاه نائینیها بشمار میرفت گنبد زیبای مصلی روبه روی گنبد امامزاده سلطان سید علی واقع شده و خیابانی این دو محل بهم ارتباط میدهد. عمارت مصلی مدفن سید نوربخشی بزرگ سلسله نوربخشیهاست مزار این عارف مشهور روبروی درب ورودی باغ مصلی قرار گرفته و سنگ مرمری با تاریخ ۹۵۳ هجری بر مزار او نصب شدهاست. در وسط باغ مصلی مقبرهای به صورت هشت گوش با اتاقهای قرینه وبه صورت چهار ایوانه واقع شده که گنبد بسیار زیبایی از کاشی به رنگ آبی بر روی آن خودنمائی میکند. در زیر این گنبد آرامگاه حاج عبدالوهاب نائینی فرزند حاج عبدالقیوم واقع شده که در سال ۱۲۱۲هجری در این محل درگذشتهاست. مزار دیگری متعلق به مرحوم حاج محمد حسن آذربایجانی است که درسال۱۲۵۰ هجری در گذشته و دراین محل به خاک سپرده شدهاست. در مورد چگونگی احداث این بنا نیز برخی از منابع نوشتهاند در سفری که محمد میرزای قاجار به عنوان فرزند ولیعهد از کرمان به تهران میرفت در این محل میهمان مرحوم حاج محمد حسن شد و وی سلطنت اورا پیش بینی کرد چون گفتههای او مقرون به حقیقت میشود محمد شاه برای سپاس از او دستور میدهد این بقعه را بر مزاراو بسازند. مساحت باغ مصلی ۱۸جریب است و دور تا دور آن به صورت غلام گردش میباشد درضلع غربی مصلی آب انبار بزرگی که در نوع خود بسیار جالب توجهاست. از دیگر زیبائیهای این عمارت وجود دو بادگیر است که در تابستانها باعث سردی و گوارائی آب این آب انبار میشود. ورودی مصلی وعمارت مصلی بصورت دو طبقهاست. عمارت مصلی نائین در آبانماه ۱۳۶۵ به شماره ۱۷۱۹ در فهرست آثار ملی به ثبت رسیدهاست.
خانههای تاریخی نایین
خانه پیرنیا (موزه کویر): خانه پیرنیا یکی از یادگارهای ارزشمند معماری دوران صفویه و نمونه شاخصی از مساکن سنتی نائین است. فضاهای اصیل مساکن سنتی موجود در خانه از قبیل هشتی – دالان – شاه نشین – غلام گردش و... بیانگر سکونت مردمی است که از قدیم اهل فضل و هنر بودهاند. این ساختمان در حال حاضر محل موزه مردم شناسی کویر واداره میراث فرهنگی نائین است.
و در مقابل مسجد جامع نائین قرار گرفته. نخست سیدی از اهالی زواره به عنوان نماینده شاهان صفوی در این خانه حضور داشته و به رفع و رجوع امور شهر نائین میپرداخته. بعدها این خانه به خاندان پیرنیا رسیدهاست. گچبریها و نقاشیهای ایوان شاهنشین و کرسی و اطاقک فوقانی چشمنواز و خیرهکنندهاست. در این گچبریها تزیینات متنوع معماری چون رسمیبندی، کاربندی، یزدیبندی و... است. کنار نقاشی روی دیوار اشعار زیبایی نیز نقش بستهاست در قسمت ایوان شاهنشین تصاویر زیبایی از هفت پیکر نظامی بر دیوارها نقاشی شدهاست. فضای اصیل مساکن سنتی موجود در خانه عبارتند از: ورودی، هشتی، غلام گردش، ایوان شاهنشین، اتاق نشیمن پاکرسی، دلان، بخش تابستاننشین و زمستان نشین. این خانه در سال ۱۳۷۳ به موزه مردم شناسی کویر نائین تبدیل گشت و اداره میراث فرهنگی نائین در این خانه مستقر است.
خانه تاریخی فاطمی:
این خانه در میان بافت قدیم، در کنار بازار و بنای تاریخی نارین قلعه قرار دارد. این خانه از دوره قاجار و متعلق به خاندان فاطمی است. خانه فاطمیها دارای بخشهای اندرونی، بیرونی، حیاط خلوت، تالار ارسی و گوشواره با تزیینات گچبری، نقاشی معرقکاری و نیز درهای زیبایی مشبک کاری است.
باغ مصلای نائین
مصلای شهر نائین، باغی وسیع و زیبا ست که تا چند سال پیش تفرجگاه مردم نائین بود. دیوارهای آجری آن بلند و کنگرهای است. چهار برج به طور قرینه در چهار گوشه آن قرار دارد. درب اصلی باغ در سمت شمال شرقی، رو به امازاده سلطان سید علی باز میشود. در محل ورود به حیاط یک هشت ضلعی ورودی آن هشتی، بالا خانهای است هست که محل کتابخانه مرحوم معاضد السلطنه پیرنیا بودهاست. وسط باغ بقعهای هشت ضلعی هست که دو سه پله از سطح زمین بلندتر است. این ساختمان به صورت چهار ایوانی است و بر فراز آن گنبدی بلند و زیبا هست که با کاشی فیروزهای رنگ پوشیده شدهاست. زیر گنبد میر عبدالوهاب و محمدحسن کوزه کنانی به خاک سپرده شدهاند. عبدالوهاب عارف شهیر و جد اعلای خاندان پیرنیاست. ساختمان بقعه مربوط به عهد قاجار است.
به فاصله کمی از ورودی، سنگ مرمر نفیسی نصب شده که تاریخ آن مربوط به سال ۹۳۵ه.ق است. این سنگ متعلق به مزار سید علی بن احمد نور بخش (بزرگ سلسله نور بخشیه) معاصر شاه طهماسب صفوی است. در یکی از اضلاع باغ آب انباری ساخته شده که دارای دو راه پلهاست. یکی از این راه پلهها در بیرون باغ و افع شدهاست این آب انبار دارای دو باد گیر بلند و زیبا نیز میباشد.
قلعههای نایین
نارین قلعه
قلعه آشورگاه
آبانبارهای نائین
از دیگر آثار تاریخی نائین آب انبارهای آن هستند. آب انبارهای نائین از لحاظ عناصر و اجزاء ساختمان شباهت تمامی با هم دارند. این آب انبارها به خاطر شرایط اقلیمی و کویری نائین ساخته میشدند زیرا آب بیشتر قناتها شور و غیر قابل استفاده بود. هر آب انبار شامل یک منبع یا مخزن آب بود که بربالای آن سقفی گنبدی شکل بنا میکردند و دو بادگیر آب را خنک نگاه میداشتند. راه پله و محل برداشت آب ازدیگر قسمتهای آب انبارهای نائین است. هر محله در نائین دارای یک آب انبار بوده که هنوز نیز پابر جا هستند و برخی از آنها تا چند سال پیش مورد استفاده قرار میگرفتند. از معروفترین آب انبارهای نائین آب انبار معصوم خانی است که در محله چهل دختران وافع است. در شهر کویری نائین، آب مهمترین عنصر حیات و بقا در دورههای مختلف تاریخی محسوب میشود و آب انبارها مهمترین منبع نگهداری و تأمین آب در فصول گرم سال در این منطقهاست. از شهر نائین با بیش از ۵۰ بنای آب انبار میتوان به شهر آب انبارها یاد نمود که ۸۰ درصد از آنها مورد استفادهاست و اکثرا به پمپ برقی مجهز هستند. با این وجود از سال ۱۳۷۵ آب شرب لولهکشی از زایندهرود به نائین منتقل میشود.
تیپ و شکل آب انبارهای نائین حائز اهمیت بوده و از اجزاء مختلفی همچون مخزن، بادگیر، پاشیر تشکیل شدهاست بادگیر در اطراف مخزن و وسیله خنک کننده جهت آب بودهاست و پاشیر با معماری سر در جهت برداشت آب ساخته شدهاست در نائین آب انبارها را به تناسب نیاز با اشکال مختلفی میتوان مشاهده نمود. معمولاً شکل کلی آب انبارها با یک مخزن و دو بادگیر در کنار آن و یک پاشیر روبروی آن دیده میشود ولی به تناسب نیاز گاهی با یک پاشیر دو مخزن (آب انبار خان یا دوقلوی نائین و محمدیه) با یک مخزن و دو پاشیر (آب انبار مصلای نائین) و اشکال متنوع دیگر میتوان مشاهده نمود. قدمت آب انبارهای نائین از صفویه به بعد بوده و در طول دورههای تاریخی مهمترین عامل ذخیره آب محسوب میگردیدهاست در نائین این عنصر معماری با وجود در دسترس بودن فناوریهای روز، هنوز مورد استفادهاست. [۱]
حمامهای تاریخی نایین
حمام قدیمی نوآباد
حمام قدیمی پنجاهه مربوط به دوران صفویه به بعد.
حمام قدیمی کلوان مربوط به دوران صفویه به بعد.
حمام امام رضا(ع) محله کوی سنگ.
امامزادههای نایین
امامزاده سلطان سید علی
امامزاده ابومحمد
امامزاده سلطان موصله نائین که ساختمان آن از قرن هشتم یا نهم ه.ق است
امامزاده جنید
امامزاده عبدالله
امامزاده ابراهیم
امامزاده پیرمردان
امامزاده فاطمه نساء
حسینیههای نائین
هر محله قدیمی نائین یک حسینیه دارد. اگر چه اکثر مردم از قسمت قدیم شهر به بخش نوساز نائین نقل مکان کردهاند وعملا محلات قدیمی خلوت شدهاند اما هنوز حسینیهها در ایام عزاداری رونق گذشته را دارند. این حسینیهها شامل یک مکان مسقف و سر پوشیده برای فصول سرد ویک فضای باز برای سایر ایام و فصول است. حسینیهها معمولا شبیه به یکدیگر ساخته شده و دارای یک صفه بزرگ (شاه نشین) وصفههای کوچکترهستند که دورتا دورحسینیه را فرا گرفتهاند. بر دیوار حسینیهها اشعار زیبا به خط نستعلیق همراه با نقاشیهای گل وبوته به چشم میخورد. صفهها عموما دو طبقه هستند و طبقات بالا که مردم نائین آنها را «غرفه» میگویند به بانوان اختصاص دارد. گنبد حسینیههای مسقف بیشتر برمربع منظمی قرار دارد که درقسمت کاسه گنبد ۸ ضلعی و در بال به ۱۶ضلعی تقسیم میشود. مصالح حسینیهها نیز عموما آجر هستند. حسینیهها محلات هفتگانه نائین تماماً قدمتی در حدود ۷۰الی ۱۰۰ سال دارند تنها حسینهای که گنبد آن نوسازی شدهاست حسینیه سرای نو میباشد. در نائین حسینیهها را میدان نیز میگویند حسینیهها در قدیم علاوه بر آن که مرکز تجمع برای عزاداری بودند محلی نیز برای تصمیم گیریهاوتبادل نظر نیز به حساب میآمدند. بافت قدیمی نائین به گونهای طراحی شده که حسینیه هر محله به راحتی با سایرعناصر مانند سقاخانهها و بازار و مساجد و حمامها و گورستان عمومی شهر ارتباط برقرارکنند.
مهمترین حسینیههای نائین عبارتند از:
حسنیه نوآباد
حسینیه پنجاهه
حسینیه چهل دختران
حسینیه سراینو
حسینیه کلوان
حسینیه بابالمسجد
حسینیه کوی سنگ (گودالو)
مساجد تاریخی نایین
مسجد جامعه محمدیه
مسجد شیخ مغربی
مسجد خواجه خصر
مسجد جامع نائین
مسجد بابا عبدالله
مسجد جامع قدیمان
مسجد جامع روستای بافران
کشاورزی و دامداری نایین
اقتصاد نائین از دورترین روزگار بر کشاورزی و صنایع دستی متکی بودهاست. اما از آنجا که نائین شهری گرم و خشک است، با کمبود آب روبروست و همان مقدار آب هم فوقالعاده شور است، از اینرو کشاورزان ناچار به مبادرت به کاشت درختانی کردهاند که به آب کمتری نیاز داشته باشد. به همین خاطر بیشتر باغهای نائین را درختان انار و پسته تشکیل میدهد و دامپروری نیز در حد تأمین احتیاجات روزمره مردم رایج است. همچنین در این منطقه، گوسفند بیشتر از سایر دامها پرورش مییابد.
