تبیین ابعاد مهندسي فرهنگ و مهندسي فرهنگي

امروز دشمن جبهه وسيعي را با استفاده از ابزارهای مؤثر،خطرناک و كارآمد و نيز با بهره گرفتن از علم و تكنولوژی تشكيل داده تا جمهوری اسلامي را هدف يورش همه جانبة فرهنگي قرار دهد. مقابله با اين تهاجم بسيار خطرناک و ويرانگر نيازمند هوشياری است..6مقام معظم رهبری يكى از مباحث نوينى كه در طول دهه اخير در سطح ملى مطرح: است موضوع مهندسى فرهنگی است .گذار شتابان كشور از مرحله سنتى به صنعتى و پيشرفت سريع تكنولوژى، ساخت اجتماعى و فرهنگى كشور را دچار دگرگونى ساخته و برآيند اين تحولات تغيير در ارزش ها، رفتارها و به طور كلي فرهنگ خواهد بود و بسياری ازاین تغييرات در حوزه فرهنگ مطلوب نبوده ولذا ضرورت مهندسي فرهنگي را بيش از گذشته نمايان ساخته است. شهيد مطهری در كتاب خدمات متقابل اسلام و ايران آورده ا ند استعمار سياسي و اقتصادی آن گاه توفيق حاصل مي كند كه استعمار فرهنگي توفيق به دست آورده باشد و بي ا عتقاد كردن مردم به فرهنگ خودشان و تاريخ خودشان شرط اصلي اين موفقيت است، استعمار دقيقاً تشخيص داده و تجربه كرده؛ فرهنگي كه مردم به آن تكيه مي كنند، فرهنگ و ايدئولوژی اسلامي است. پس مردم از آن اعتقاد، ايمان، اعتماد و حسن ظن بايد تخليه شوند تا آمادۀ ساخته شدن طبق الگوی غربي گردند پس از پيروزی انقلاب اسلامي، شورای عالي انقلاب فرهنگي، به دستور امام خميني در خصوص تحول در سيستم آموزشي كشور، تأسيس شد. طي سال های 1377 تا 1381 مقام معظم رهبری در موضوعات فرهنگ، ساختن فرهنگ، نظام فرهنگي، مديريت فرهنگ و مهندسي فرهنگي، مفاهيمي مطرح و تأكيد كردند. اين مفاهيم بايد عملياتي شود تا نياز كشور را در برابر هجمه دشمن برآورده سازد. ایشان در بيانات خود تهاجم فرهنگي، شبيخون فرهنگي و ناتوی فرهنگي دشمن را در ابعاد وسيع و جبهه متحد جهاني آن تشريح و هشدار دادند؛ .دربرنامه پنجم توسعه كشور ، امور فرهنگي در صدر سياست های كلي ان قرار داشته و اين امر نشانگر آن است كه گفتمان فرهنگ در سیاست های کلان کشور، برترين گفتمان تلقي شده است. مهندسي فرهنگي، رويكردی مفهومي به برنامه ريزی و مديريت توسعه فرهنگي و طراحي راهبردهای مفهومي و عملياتي برای حل مشكلات ناشي از توسعه و تغييرات فرهنگ، ارائه نقشه و طرح كلي و جامع از نظام فرهنگي جامعه با ايجاد نسبت و ربط منطقي ميان متغيرهای فرهنگي جهت تحقق امورى چون؛ا يجاد و تأسيس نهادها و ساختارهای فرهنگي، ترميم، اصلاح و تغيير نظام فرهنگي و تلاش در جهت تقويت اجزای اصلي فرهنگ اسلامي - ملّي و پاسداشت آن در برابر نفوذ و تأثير فرهنگ مخرب غربي است. دستيا بى به اين امر مستلزم چينش مناسب و تعيين جايگاه صحيح تمامي ابعاد و ويژگي های فرهنگي جامعه، طراحي، نوسازی و بازسازی سيستم فرهنگى و به مفهوم ديگر مهندسي كلان فرهنگى نظام، سازمان، قوانين و ساز و كارها در جهت اهداف فرهنگي كشور است . مهندسي فرهنگي شامل مجموعه ا ى از تلاش ها به منظور ارتقای فرهنگ اسلامي- ايرانى، جلوگيری از ايجاد بحران فرهنگي و هويتي، ممانعت از نفوذ فرهنگ غربي، تحقق آرمان هاى انقلاب اسلامي، رشد كيفي شاخص های فرهنگي در كشور و نوسازی فرهنگي جامعه است از ديد مقام معظم رهبری، مهندسي فرهنگ عبارت از آن است كه با رويكرد سيستمي كليه اجزاى فرهنگ اعم از: فرهنگ ملي، فرهنگ عمومي، فرهنگ تخصصي و فرهنگ سازماني در مجموعة فرهنگى كشور جانمايي شده و روابط آنها به خوبي تنظيم شود. از ديد ايشان، مهندسي فرهنگي در تمامي حوزه ها بايد صورت گيرد اما برای انجام اين مهم، ابتدا بايد مقوله فرهنگ در جامعه مهندسي شود. مهندسي فرهنگي كشور به دنبال هماهنگي و انسجام بخشي به دستگاه های فرهنگي، اقتصادی و سياسي كشور در جهت فرهنگ و ارزش های اسلامي است. فرهنگ به عنوان يكى از اجزاى تشكيل دهنده مهندسى فرهنگى ريشه لاتين دارد و به معناى كشت و كار يا پرورش است و هنوز در اصطلاحات كشاورزى و باغدارى به همان معنا به كار مى رود. در زبان هاى رومانیانی و انگلیسی تا دير زمانى واژه تمدن (civilization) را به جاى فرهنگ (culture) به كار می بردند و از آن، معناى پرورش، بهسازى، تهذيب و پيشرفت اجتماعى استنباط مى كردند. از نيمه قرن هجدهم، فرهنگ در مفهوم جديد آن به كار رفته است. به لحاظ مفهومى، فرهنگ از جمله واژه هايي است كه در حوزه های تخصصي چون؛ جامعه شناختي، انسان شناسي، باستان شناسي، مردم شناسي، مباحث تربيتي، اخلاقي و غيره به عنوان كليد واژه تبيين بسياری از كنش ها، حالات، آداب، رسوم، خلقيات، آئين ها و نمادهای فردی و اجتماعي مطرح و در كالبد جوامع امروزی جريان دارد. فرهنگ اساساً به گذشته تاريخي يك تمدن و جامعه پيوند داشته و جان مايه های آن در فرهنگ امروزی حضور دارد. فرهنگ به زبان ديگر، ارزش ها، هنجارها، سنت ها، آداب و رسوم است كه اين ويژگى ها در جوامع انسانى متفاوت است. لوتان كوى، بيان مى دارد که نزديك به 300 تعريف از فرهنگ ثبت شده است كه در شش دسته؛ تعاريف توصيفى، تاريخى ، هنجارى، روانشناختى، ساختارىو تعاريف ژنتيك: قرار می گیرند . فرهنگ يعنى انديشيدن و عمل كردن، مجموعه باورها، ارزش ها، نگرش ها، رسوم و يا هنجارها و رفتارهاى مشتركى كه اعضاى يك جامعه براى مراوده با دنياى اطراف خود و با يكديگر به كار برده و آن را از طريق آموختن به نسلى منتقل مى كنند. از نظر جامعه شناسان، فرهنگ ميراثى است كه از نسلى به نسل ديگر منتقل مى شود ولى اين ميراث ژنتيكى نيست بلكه باورها و رفتارهايى است كه مردم آموخته و. در انديشه و عمل به كار مى گيرندفرهنگ در انواع برداشت ها به مثابه يك امرِ كلی پويا و در حال تغيير و تكاپو و به يك حقيقت و عنصر روحي وحدت و هويت بخش تبديل شده است؛ لذا هويت و انسجام دروني و بروني افراد جوامع و تاريخ ها، به حضور بالنده و فعال حقيقت فرهنگ بستگي دارد؛ زيرا فرهنگ پديدها ى انساني است و دارای ابعاد، سطوح و حوزه های .متعدد مي باشد.فرهنگ؛ نظام و كليت پيچيده و در هم تنيده ا ی است كه بشردر ارتباط با حقايق و موضوعات شش گانه يعنى؛ خدا، ماوراء طبيعت، تاريخ، جامعه، انسان و طبيعت به دست آورده است. اين محورها در سه بعد؛ روحي- رواني، ذهني - ادراكي و رفتاری - عيني شكل گرفته ا ند. واژه مهندسي فرهنگ با توجه به حوزه و گستره شمول از مهندسي فرهنگی متفاوت است؛ زيرا مهندسي فرهنگ، به خود فرهنگ به عنوان بعدی از سه بعد؛ سياست، فرهنگ، اقتصاد مي پردازد. مهندسي آن نيز به عوامل و عناصر و متغير دروني و بيرونى فرهنگ معطوف است. در مهندسي فرهنگ، كلمه مهندسي به فرهنگ اضافه و عبارت و تركيب مضافا ليه پديدآمده است. مهندسي را به هر معنايي تفسير كنيم، منظور آن است كه مقوله فرهنگ بايد هندسه پذير باشد و اندازه مطلوب ما را بگيرد؛ بنابراين مهندسي فرهنگى كار فكری و تدبير وسيعي را مبتني بر يك سلسله . مباني نظری در مقوله فرهنگ مي طلبد .درمهندسي فرهنگي تلاش مي شود همه ابعاد فرهنگي و سطوح و حوزه هاى سياسي، اقتصادی و غيره مورد توجه قرار گيرد.. مهندسي فرهنگي طراحي جامع و منسجم نظام فرهنگي جمهوری اسلامي ايران، بر اساس مباني نظرى و مدل دقيق، روشن و روزآمد و هم چنين تعيين مناسبات آن با ساير نظام ها است. به عبارتى در حوزۀ فرهنگ اسلامي - ايراني به « نظريه پردازی » و « بازپژوهي »منظور دستيابي به مباني، چارچوب، ساختار، شاخص های دقيق، روشن و روزآمد برای فرهنگ ايراني- اسلامي است. مهندسي فرهنگ، شناخت دقيق ماهيت فرهنگ در وضعيت های موجود، مطلوب هدف) و آرماني در سطوح فرهنگ ملي، عمومي، حرفها ی و سازماني است. نوسازی و بازسازی اركان كشور با رويكرد فرهنگي، همان مهندسي فرهنگي كشور و اصلاحات حقيقي بر مبنای فرهنگ ملي، اسلام و انديشه امام خميني است. اجرای مهندسي فرهنگي كشور، رشد شاخص های فرهنگي متعددى چون؛ تقويت قانون گرايي، انضباط اجتماعي، وجدان كار، روحيه كار جمعي، مقابله با جريانات انحرافي در حوزه دين، تقويت نهاد خانواده و جايگاه زن در صحنه های اجتماعي، استيفای حقوق شرعي و قانوني بانوان را به دنبال خواهد داشت. مهندسي فرهنگي چگونگي ارتباط، جايگاه و نوع تعامل نظام فرهنگي با ساير حوزه های نظام اجتماعي هم چون: سياست، اقتصاد، اجتماع و نهادهای اداری را با توجه به جهان بيني و روح حاكم بر يك جامعه مشخص مي سازد . شناخت مقوله فرهنگ و گرايش های فرهنگي، نقاط ضعف فرهنگي، ترسيم حد مطلوب فرهنگ، تنقيح قوانين و مقررات فرهنگي موجود و احياناً اصلاح آنها يا تدوين قوانين فرهنگي جديد، پایبندی كامل و دقيق به مقررات قانوني فرهنگي، بازنگری در قوانين موجود فرهنگي از نظر قطعيت اجرا و حتميت ضمانت اجرا، از اقدامات اساسي و مهمي است كه به منظور حراست از هويت فرهنگ ملي و ديني كشور ضروری مي باشد. از همين روی مهندسي فرهنگي و مديريت فرهنگي ضروری مي باشد، يعني؛ برنامها ی منسجم كه كليه دستگاه های فرهنگي بتوانند با استفاده از آن برنامه، در سطح خرد و كلان ، منسجم و يكپارچه عمل كنند. . در حقيقت با اجراى مهندسي فرهنگي درصدد دستيابي به نظام مديريتي پيوسته، منسجم، هدفمند و قوی ا ى هستيم كه بتواند اهداف و سياست های فرهنگي كشور را به نحو مناسب محقق نمايد؛ اما در مهندسي فرهنگ، به هيچ وجه به دنبال رسيدن به يك نظام مديريتي نيستيم بلكه منظور از آن ساماندهي محتوايي و شكلي فرهنگ، ارتقا و بروزسازی آن برای پاسخ گويي به نيازهاى موجود و فراد و نيز مواجهه يا رقابت با ساير فرهنگ هاست. آينده نگرى از اصول مهم در مهندسى فرهنگى است. فرهنگ به عنوان جوهرى سيال و پويا و نيز امری واقع، مسيرى را طى مى كند كه شرايط آينده جامعه و جهان، آثارى انكار ناشدنى و اغماض ناپذيرى بر آن خواهند داشت. آينده فرهنگى جهان، آن گونه كه در مبانى نگرش توحيدى و فرهنگ اسلام ناب ترسيم شده، اگر مبناى نظرى آينده نگرى در مهندسى فرهنگ باشد، چشم ا ندازى روشن را پيش روى ما قرار خواهد داد كه در ارائه راهكارهاى اساسى، مفيد خواهد بود..