تخت سلیمان و مجموعه آثار باستانى آن یكى از مهمترین و مشهورترین مراكز تاریخ و تمدن كشور ایران است.
مجموعه آثار تاریخى تخت سلیمان كه در كوهستانهاى غرب كشور و در محل بسیار مصفا و خوش آب و هوایى قرار گرفته، در زمانهاى قدیم داراى موقعیت سوقالجیشى حساس بوده است. بقایاى مجموعه بر روى جبههاى از سنگ در ۴۸ كیلومترى شمال شرق تكاب قرار گرفته در میان انبوهى از آثار طبیعى و مصنوعى مانند دریاچهها، آب گرمها، قبور كهنسال و ابنیه تاریخى دیگر احاطه شده است.
تخت سلیمان در زمانهاى پیش از تاریخ و دوران هخامنشى و اشكانى و ساسانى معبر شاهراههاى عمده بود كه از طرف همدان به طرف ارمنستان و آسیاى صغیر رفته و از لحاظ لشكركشى نیز اهمیت فوقالعادهاى داشته و این مكان محل تلاقى و برخورد اقوام مختلف بوده است.
تخت سلیمان امروزى باقیمانده قلعه و آثار بزرگ و عمارات مخصوص براى سكونت موبدان بوده است كه در زمان اشكانیان و ساسانیان در نهایت آبادى و اوج قدرت بوده و در نتیجه حمله رومیان و تاختوتاز اقوام عرب و مغول ویران شده و آثار تمدن آن از بین رفته است.
آتشكده آذرگشنسب كه در دوران اسلامى به تخت سلیمان شهرت یافت از وسیعترین مجموعه بناهاى ساسانى است كه تاكنون شناسایى و از زیر خاك بیرون آورده شده است. از گذشتههاى دور شرایط مناسب دره سرسبز و چشمههاى همیشه جوشانش براى زندگى بسیار مناسب بوده است و خیلى زود مورد سكونت قرار گرفته و در دوره خسرو اول ساسانى (انوشیروان) با انتقال آتش مقدس از شیز قدیم (تقریباً ناحیهاى در جنوب دریاچه ارومیه) این منطقه بر اهمیت آن افزوده شد.
آتشكده آذرگشنسب كه آتشكده پادشاهان و سرداران بوده موقعیت جنگجویان را حفظ مىكرده و به عنوان نماد وحدت كشور از احترام بالایى برخوردار بوده است به طورى كه بعد از پادشاهى اشخاصى از خاندان ساسانى آنها پیاده به این محل آمده و ضمن زیارت، تاج شاهى را بر سر مىگذاشتند.
نخستین صحنهاى كه در روبهرو شدن با این مجموعه بىنظیر چشم را خیره مىكند حصار عظیم دوره ساسانى است كه با ظاهرى تدافعى به طول 120/1 كیلومتر و عرض حدوداً 80/3 متر به شكل بیضى، تمام مجموعه و دریاچه مقدس را احاطه كرده است.
در حالى كه هسته اصلى دیوارها از لاشه سنگ و ملات ساروج است پوشش بیرونى حصار را سنگهاى بزرگ حجارى شده زینت بخشیدهاند.
این حصار ۱۳ متر ارتفاع دارد و سالمترین قسمت باقیمانده آن در جبهه غربى و جنوب غربى كه بخشى از آن به تازگى به شكل اولیه مرمت شده است.
حصار مربوطه داراى ۳۸ برج به صورت قوس در جبهه بیرونى بوده و داراى دو دروازه است. دروازه جنوب شرقى به علت زیبایى حجارهاى بالاى طاق و نیز آسیب ناچیز از اهمیت بیشترى برخوردار است.
آتشكده آذرگشنسب در ضلع شمالى دریاچه قرار گرفته و داراى نمایى چهارطاقى است كه درون آن محراب آتش قرار گرفته و راهروهاى مخصوص مراسم عبادى اطرافش را فراگرفتهاند.
جایى كه موبدان در حالى كه سرودهاى مقدس اوستا را زمزمه مىكردند در كنار آتشدان دهان خود را با پارچهاى مىبستند تا با نفس خود آن را آلوده نسازند و دستكش به دست چوبهاى از قبل پاك شده را با انبر روى آتش قرار مىدادند.
در سمت راست چهارطاقى دومین اتاق مهم این آتشكده یعنى «یزشن ـ گاه» قرار گرفته است كه در آن آتش را وقتى براى نیایش در معرض دید نبود، شعلهور حفظ مىكردند.
در ضلع شمال غربى، ایوان بلند و شكوهمند ساسانى معروف به ایوان خسرو كه از آجر قرمز و ملات ساروج ساخته شده قرار دارد كه تنها دیوارهاى باقى مانده هنوز به عنوان شاخص این مجموعه تلقى مىشود.
این ایوان بلند كه براى اقامت پادشاهان ساسانى در زمان اجراى مراسم زیارت آتشكده آذرگشنسب، بار عام احداث شده است و به احتمال زیاد تاریخ ساخت آن مربوط به خسرو اول معروف به انوشیروان است.
از برخى تاریخ نویسان و جغرافیدانان دنیاى قدیم در مورد شكوه، تزئینات سقف و ملزومات اشرافى به ویژه تخت جواهرنشان سلطنتى طاقدیس این ایوان شاهى یادداشتهایى باقى مانده كه گویاى توجه خاص شاهان ساسانى به رونق و شكوه این مكان مذهبى ـ سیاسى است.
تخت طاقدیس كه برحسب قرار گرفتن خورشید قابل چرخش و تنظیم بوده جنسى از عاج و چوب ساج و سایبانى از نقره و طلا داشته كه طاقى از طلا و لاجورد كه آسمان را با كواكب به تصویر مىكشیده آن را دربرمىگرفته است.
همچنین باید به تالار ستوندار كه كاربرد آن هنوز قطعى نشده و به مقوله یك آتشكده دیگر یا كاخ قلمداد شده اشاره كرد. یكى از معابد شناسایى شده در تخت سلیمان تالارى است كه در ضلع شرقى آتشكده آذرگشنسب قرار دارد به دلیل تشابه سبك معمارى احتمالاً مكانى بوده براى ستایش ایزد بانوى آب (آناهیتا) در اوستا «ایدوسیور آناهیته» چشمهاى است كه از كوهى افسانهاى «هوكیئویه» مىجوشد. این روایت مىتواند نشانگر اهمیت انتخاب این محل براى استقرار جایگاه مقدس طى هزاران سال و به خصوص در دوران ساسانى باشد.
تقریباً در قسمت جنوبى قلعه دریاچه زیبایى به شكل بیضى نامنظم به طول ۱۲۰ و به عرض ۸۰ متر و عمق ۴۵ تا ۶۵ متر پر از آب وجود دارد.
مسأله جالب توجه درباره این دریاچه این است كه این دریاچه هیچ وقت سرریز نمىشود و اگر جلوى جریان آب را نیز باز كنند از حجم آب كاسته نمىشود به همین خاطر دریاچه تخت سلیمان را دریاچه سحرآمیزى مىدانند كه داراى ناشناختههاى بسیارى بوده و بررسىها و پژوهشهاى هدفمند را مىطلبد.
با وجود این قلعه با عظمت تكاب در سال ۶۲۴ میلادى به واسطه حمله ارتش روم و شكست سپاهانیان خسرو دوم (پرویز) مورد غارت و تخریب و بىحرمتى واقع و از اعتبار آن كاسته شد و دیگر هرگز رونق پیشین را نیافت تا این كه در دوره ایلخانان مغول، آباقاخان با انجام تعمیرات وسیع و احداث بناهاى جدید به روى شالوده بناهاى ساسانى از این مكان به عنوان تفرجگاه و شكارگاه خود استفاده كرد و بعد از ایلخانان مغول این مكان به صورت شهرك كم اهمیتى با مشاغل متنوع تا قرن ۱۱ هـ.ق به حیات خود ادامه داد و تا زمانى كه هیأت آلمانى به سرپرستى رودلف ناومان در سال ۱۹۶۰ نخستین گمانهها را در این محل آغاز كردند متروك ماند.
بعد از به ثبت رسیدن مجموعه ساسانى تخت سلیمان تكاب به عنوان چهارمین اثر ایرانى در فهرست آثار جهانى از سوى سازمان یونسكو تلاشهائى جهت آشكار شدن رازهاى سر به مهر این مجموعه آغاز شده كه هنوز هم بىوقفه ادامه دارد. در نتیجه در این كاوشها و حفارىها قسمتهاى مختلف این مجموعه شناسایى و مداركى به دست آمد كه نشان مىدهد پس از مرگ آباقاخان، بناهاى كاخ شكار مجموعه نیز تخریب و بلافاصله در اواخر همان دوره مجموعه تخت سلیمان به شهركى تبدیل مىشود كه بناهاى عام المنفعه آن همچون بازار، مسجد، حمام، كارگاههاى صنعتى و حتى تعدادى از منازل مسكونى با مصالح كاخ شكار آباقاخان در اطراف دروازه شمالى و قبرستان ساكنان شهرك مذكور در قسمت بیرونى مجموعه شكل گرفته است.
اما در خصوص این مجموعه توجه به دو نكته ضرورى است اول این كه در جغرافیاى تاریخى ایران، شهر شیز از پایتختهاى بزرگ آذربایجان است كه بعدها مركز بزرگ آتشكده عظیم شهر یاران ساسانى گردید و در ادبیات فارسى نام این آتشكده فراوان دیده مىشود در اهمیت و توجه به آن نوشتهاند كه سلاطین ساسانى براى بزرگداشت این جایگاه مقدس پاى پیاده از تیسفون به زیارت این آتشكده آمده و در برابر آن زانو زده و اظهار عبودیت مىكردهاند و اما نكته دوم این كه نظر به این كه علماى باستانشناسان و علاقهمندان به آثار تاریخى پیوسته در جستوجو و تفحص براى پیدا كردن مكان اصلى این آتشكده بوده و از روى اسناد و نوشتههاى پیشینیان مخصوصاً متون پهلوى و اوستا كنجكاوى نمودهاند. بعضى محل این آتشكده را در نزدیك دریاچه ارومیه و برخى در شهر شیز دانستهاند كه تا پیش از حفارى این مطلب همچنان مكتوم و مورد بحث مانده بود. حتى در فهرستى كه از آتشكدههاى زمان ساسانى به دست مورخین اسلامى تهیه و تنظیم شده محل آتشكده اعظم شهریاران ساسانى را در دو نقطه مثبت نوشتهاند یكى شهر شیز و دیگرى در محل تخت سلیمان است. اسكلت آتشكده بزرگ ساسانى پس از گذشت قرنها، اختلاف كلى بین شیز و تخت سلیمان را برطرف كرده و روشن مىسازد كه شهر شیز همان تخت سلیمان امروزى است كه مركز بزرگترین آتشكده زمان ساسانى بوده است و این امر اهمیت كاوشهاى علمى در تخت سلیمان را آشكار مىكند.
مجموعه تخت سلیمان تكاب با مناظر و مواهب طبیعى خود و اطراف آن همچون تابلوى كم نظیرى است كه چشم هر بینندهاى را به خود خیره مىكند. آبهاى معدنى و نقاط دیدنى و كوهستانهاى سبز و خرم اطراف این مجموعه، از عوامل بسیار مهم جذب هر توریست و جهانگردى است.
