زندگی اجمالی امام كاظم(ع)
هفتمین امام شیعه امامیّه، حضرت موسی بن جعفر - علیه السّلام - است كه مسلمانان، به ویژه شیعیان، او را به دلیل حلم و بردباری اش در برابر معاندان و فرو نشاندن غیظ و خشم خویش در مقابل دشمنان[1] لقب كاظم داده اند. تولّد آن حضرت به سال 128 - و در منابع اندكی 129 - در اَبواء - كه منطقه ای است میان مكه و مدینه - از مادری با نام حمیده بربریه،[2] بوده است. ماه تولد در هیچ منبعی نیامده و تنها به سال اكتفا شده است.[3] شهادت ایشان در بیست و پنجم رجب[4] سال 183 در بغداد، در زندان حاكم ستمگر عباسی، هارون الرشید، صورت گرفته است. برخی روز شهادت را پنجم و برخی ششم ماه رجب دانسته اند.[5]
امام كاظم - علیه السّلام - پس از شهادت پدر بزرگوارش در سال 148، رهبری شیعیان را بر عهده گرفت و عمر شریف خود را در مدینه و بغداد گذراند. در میان شخصیّت های علوی موجود در عصر آن حضرت، كسی را توان برابری با وی نبوده و از نظر علم و تقوا و زهد و عبادت سر آمد روزگار خویش بشمار می آمد.
شیخ مفید درباره آن حضرت می گوید:
كان أبوالحسن موسی - علیه السّلام - أعبد أهل زمانه و أفقههم و أسخاهم كفّا و أكرمهم نفسا.[6]
ابوالحسن موسی - علیه السّلام - فقیه ترین و سخی ترین و با شخصیّت ترین اهل زمان خود بود.
شیخ طبرسی می نویسد:
كان علیه السّلام أحفظ النّاس لكتاب الله... و كان النّاس بالمدینه یسمّونه زین المجتهدین.[7]
آن حضرت حافظ ترین مردم نسبت به كتاب خدا بود... و مردم مدینه او را زینت كوشندگان در عبادت خدا می نامیدند.
ابن ابی الحدید درباره آن حضرت چنین می نویسد:
جمع من الفقه و الدّین و النّسك و الحلم و الصّبر.[8]
فقاهت، دیانت، عبادت و بردباری و شكیبائی، همه در آن حضرت جمع بود.
یعقوبی، مورّخ شهیر، درباره وی می نویسد:
و كان موسی بن جعفر من أشدّ النّاس عباده.[9]
موسی بن جعفر - علیه السّلام - عابدترین مردم زمان خود بوده است.
در شذرات الذّهب آمده است:
كان صالحا عابدا جوادا حلیما كبیر القدر.
آن حضرت از صالحان، عابدان، سخاوتمندان و بردباران بود و شخصیتی بس بزرگ داشت. همانجا از قول ابوحاتم نقل می كند كه گفت: ثقه امام من ائمّه المسلمین؛[10] آن حضرت مورد وثوق و امامی از ائمه مسلمین است.
یافعی می گوید: كان صالحا عبادا جوادا حلیما و كان سخیّا.[11]
یحیی بن حسن بن جعفر، نسب شناس مشهور، درباره آن حضرت نوشته است:
كان موسی بن جعفر یدعی العبد الصّالح من عبادته و اجتهاده.[12]
موسی بن جعفر - علیه السّلام - به علت عبادت و اجتهادش، عبد صالح خوانده می شد.
این جملات، نمونه هایی است از آنچه مورّخان و محدّثان شیعه و سنّی، آن حضرت را با آن توصیف كرده اند. استاد عطاردی جملات زیادی از این قبیل را در كتاب گرانبهای خود مُسند الامام الكاظم فراهم آورده است.
آنچه از سجایای امام، بیش از همه قابل توجه بوده، كرم و سخاوت آن حضرت است كه ضرب المثل بوده است. ابن عنبه در این باره می نویسد:
و فی كمّه صرر من الدّراهم فیعطی من لقیه و من ارد برّه و كان یضرب المثل بصرّه موسی.[13]
همواره نزد او كیسه هایی از زر بود و به هر كسی كه می رسید و یا به هر كسی كه به احسان آن حضرت چشم داشت از آنها می بخشید، به طوری كه كیسه های زر او ضرب المثل شده بود.
سخاوت امام حتّی شامل كسانی می شد كه به آزار و اذیّت او می پرداختند. در این زمینه ابن خَلَّكان از قول خطیب، چنین آورده است:
و كان سخیّا كریما و كان یبلغه عن الرّجل أنّه یؤذیه فیبعث الیه بصرّه فیها ألف دینار و كان یصرّ الصرّر ثلاث مأه دینار و اربع مأه دینار و مأتی دینار ثمّ یقسّمها بالمدینه[14] فكانت صرر موسی مثلا.[15]
او چنان بزرگوار و سخاوتمند بود كه وقتی به وی اطلاع می دادند فردی در صدد اذیت شماست، كیسه زری كه حاوی هزار دینار بود برایش می فرستاد. او همیشه زرها را در كیسه های سیصد و چهارصد و دویست دیناری می گذاشت و میان اهل مدینه تقسیم می كرد و كیسه های زر وی معروف بود.
ابوالفرج اصفهانی درباره بخشش آن حضرت به كسانی كه به آزار او می پرداختند، روایت مفصلی آورده است كه آدمی را به شگفتی وا می دارد.[16]
ذهبی، رجالی مشهور درباره امام كاظم - علیه السّلام - می نویسد:
وقد كان موسی من أجواد الحكماء و من العبّاد الاتقیاء.[17]
موسی بن جعفر از سخاوتمندان حكما و از بندگان پرهیزكار خداوند بود.
از جمله خصائص دیگر آن حضرت زهد و عبادت وی بود. حضرتش سالهای متمادی در زندان به سر برده و در تمام این مدت به عبادت خدا مشغول بود؛ به طوری كه بسیاری از زندانبانان او تحت تأثیر قرار گرفته و از نگهداری امام در آن شرایط سخت خودداری می كردند.[18]
هارون درباره آن حضرت به ربیع گفت:
امّا انّ هذا من رهبان بنی هاشم؛ این مرد از راهبان بنی هاشم است.
ربیع می گوید: به هارون گفتم: پس چرا او را زندانی كرده ای؟ هارون پاسخ داد:
هیهات لابدٌ من ذلك؛ چاره ای جز این نیست.[19]
ابن وردی از مورّخان قرن هفتم، روایت مستندی درباره كثرت عبادت آن حضرت آورده است.[20]
مناسب است این نقل را هم بیفزاییم كه امام صادق - علیه السّلام - سخت به فرزندش موسی علاقمند بود. لذا از آن حضرت سؤال شد: ما بلغ من حبك لموسی؟ قال: وددت أن لیس لی ولد غیره كیلا یشركه فی حبّی احد؛ شما چه اندازه موسی را دوست دارید؟ حضرت فرمود: دوست داشتم جز موسی فرزندی نداشتم تا هیچ شریكی در دوستی من نسبت به او وجود نداشت.[21]
به دلیل همین سجایای پاك اخلاقی بود كه آن حضرت نزد مردم، محبوبیّت فراوانی داشت و درباره او به كرامات فراوانی قائل بودند. ابن الجوزی در این زمینه روایتی آورده كه ابن حَجَر هَیتَمی نیز آن را روایت كرده است؛ مضمون روایت این است:
شقیق بلخی در سال 149 در سفر حج به امام برخورد و چندین بار كوشید مطلبی از آن حضرت بپرسد كه هر بار امام با خواندن آیه ای ما فی الضمیر او را برملا كرد.[22]
--------------------------------------------------------------------------------
[1] . المناقب، ابن شهر آشوب، ج 2، ص 382؛ الارشاد، ص 279؛ عمده الطالب، ص 196؛ الصواعق المحرقه، ص 203.
[2] . از امام باقر _ علیه السّلام _ نقل شده كه فرمودند: حمیده فی الدنیا، محموده فی الاخره. الكافی، ج 1، ص 477، حدیث 1.
[3] . تواریخ النبی و الآل، ص 35.
[4] . عیون الاخبار الرضا، ج 1، ص 104؛ مصباح المتهجد، ص 566.
[5] . الكافی، ج 1، ص 476؛ عیون الاخبار الرضا، ج 1، ص 99.
[6] . الارشاد، ص 277.
[7] . اعلام الوَری، ص 298.
[8] . شرح نهج البلاغه، ج 15، ص 273.
[9] . تاریخ الیعقوبی، ج 2، ص 414.
[10] . شذرات الذّهب، ج 1، ص 304.
[11] . مرآت الجنان، ج 10، ص 394.
[12] . تهذیب التهذیب، ج 1، ص 339.
[13] . عمده الطالب، ص 196.
[14] . تاریخ بغداد، ج 13، ص 27؛ وفیات الاعیان، ج 5، ص 308.
[15] . همان.
[16] . مقاتل الطالبین، ص 332.
[17] . میزان الاعتدال، ج 4، ص 204.
[18] . مقاتل الطالبین، ص 332.
[19] . عیون الاخبار الرضا، ج 1، ص 31.
[20] . تتمه المختصر، ج 1، ص 210؛ مسند الامام الكاظم، ج 2، ص 42؛ زهر الادب، ج 1، ص 133؛ الارشاد، ص 281.
[21] . نثر الدر، ج 1، ص 356.
[22] . صفه الصفوه، ج 2، ص 103؛ الصواعق المحرقه، ص 204.
رسول جعفريان - حيات فكري و سياسي امامان شيعه(ع)، ص 375
