علم اخلاق را «طب روحاني» مينامند، چنانکه علم پزشکي را «طب جسماني» ناميدهاند. از همين رو بود که جالينوس طبيب در ابتداي نامهاي که خدمت حضرت مسيح فرستاد، چنين نوشت: مِن طَبيبِ الأبدانِ إِلي طَبيبِ النُّفوسِ؛
«اخلاقگرايي» و «اخلاقيشدن» لازمه تقرّب به ساحت پاک امام زمان (ارواحنافداه)
از ديدگاه قرآن، انسان همه کمالات را بالقوه داراست و بايد در طول عمر کوتاه خويش آنها را به فعليت برساند. از منظر قرآن اين خود انسان است که بايد سازنده و معمار خويشتن باشد.1
روح انسان که همان جنبه ملکوتي و انساني اوست، استعدادهاي فراواني در خود نهفته دارد که بايد آنها را بپروراند و به فعليت درآورد، ولي جنبة مُلکي و دنيايي او از درون و جاذبههاي ديگر از برون مانع اين پرورش و شکوفايي ميشود. با فراگيري علم اخلاق و عمل به دستورهاي اخلاقي (اخلاقگرايي) ميتوان ضمن رهايي از خطر سقوط به درّة حيوانيت، قله-هاي کمال انسانيت را فتح کرد.2
در روايات بسياري از اخلاق به عنوان «طبابت روح» ياد شده و پيشگامان عرصة اخلاق (پيامبران، امامان، عالمان رباني تزکيه يافته و...) به عنوان «طبيبان روح و روان» معرفي گرديدهاند.3
بدينسان علم اخلاق را «طب روحاني» مينامند، چنانکه علم پزشکي را «طب جسماني» ناميدهاند. از همين رو بود که جالينوس طبيب در ابتداي نامهاي که خدمت حضرت مسيح فرستاد، چنين نوشت:
مِن طَبيبِ الأبدانِ إِلي طَبيبِ النُّفوسِ؛4 نامهاي از جانب طبيب بدنها به سوي طبيب جانها.
امام صادق (عليه السلام) مسؤوليت سالمسازي روح و روان و نظارت طبيبانه بر جسم و جان را که از راه «اخلاقگرايي» حاصل ميشود، وظيفه يکايک انسانها ميشمرد:
نفس خود را دشمني بدان که با آن جهاد ميکني و امانتي بدان که بايد سالم برگرداني؛ چراکه تو طبيب نفس خويش قرار داده شدهاي. نشانة سلامتي را به تو شناسانده، درد را براي تو بيان کرده و دارو را به تو نشان دادهاند. پس اينک تأخير روا مدار و به درمان نفس خود بپرداز!5
در روايات بسياري از اخلاق به عنوان «طبابت روح» ياد شده و پيشگامان عرصة اخلاق (پيامبران، امامان، عالمان رباني تزکيه يافته و...) به عنوان «طبيبان روح و روان» معرفي گرديده اند.3
با اين نگرش، مهمترين آثار و فوايد «اخلاقگرايي» را ميتوان چنين برشمرد:
1. رسيدن به سعادت و خير دنيا و آخرت:
خوبي اخلاق، خير دنيا و آخرت را به ارمغان ميآورد.6
2. سنگين شدن ترازوي اعمال:
در ترازوي محاسبة اعمال، چيزي سنگينتر از اخلاق خوب گذاشته نميشود.7
3. نايل شدن به حقيقت اسلام و تحقق هدف بعثت:
اسلام همان اخلاق پسنديده است.8
فقط مبعوث شدم تا مکارم اخلاق را به اتمام برسانم.9
4. شباهت يافتن به پيامبر اکرم (صلوات الله عليه و آله):
شبيهترين شما به من خوش اخلاقترين شماست.10
همانا محبوبترين و نزديکترين شما نزد من در روز قيامت خوش اخلاقترين و متواضعترين شماست.11
5. شباهت و تناسب يافتن با وجود امام زمان (سلام الله عليه):
او (مهدي عليه السلام) شبيهترين مردم به من (پيامبر صلوات الله و سلامه عليه) در شکل و قيافه و گفتار و رفتار است.12
سرور و سالار ما، هم در آفرينش و چهره شبيهترين آفريدگان به رسول خداست و هم در اخلاق و سيره. از سوي ديگر شبيهترين مردم به رسول خدا (صلّي الله عليه و آله)، خوش اخلاقترين آنهاست؛ از اين رو مهدي موعود ما «خوش اخلاق-ترين» انسان روي زمين در عصر حاضر است که لازمه هر گونه تقرب و نزديکي به ساحت پاک و نوراني او، «اخلاق-گرايي» و «اخلاقيشدن» است.
بدينسان هرچه اخلاق ما پاکتر و منزهتر گردد، شباهت و تناسب ما با آن «اخلاق مجسّم» بيشتر و بيشتر و فاصلة ما با وجود اخلاقي آن حضرت کمتر و کمتر ميگردد؛ تا جايي که ما را به توفيق همراهي، هم صحبتي و ياوري آن يگانه مي-رساند؛ که هر که دوست دارد از اصحاب قائم باشد، ...براساس اخلاق پاک و نيک عمل نمايد.13
پي نوشت ها:
1. مطهري، مرتضي، مجموعه آثار استاد مطهري، ج2، انسان در قرآن، ص273.
2. نيليپور، مهدي، بهشت اخلاق (بررسي 313 واژة اخلاقي)، ص34ـ39.
3. همان.
4. نراقي، ملااحمد، معراج السّعادة، ص7، مقدمة کتاب.
5. امام صادق (ع): «إجعَل نَفسَکَ عَدُوّاً تُجاهِدُهُ، وَ عارِيَةً تَرُدُّها، فَإِنَّکَ قَد جُعِلتَ طَبيبَ نَفسِکَ، وَ عَرَّفتَ آيَةَ الصِّحَّةِ، وَ بُيِّنَ لَکَ الدَّاءُ، وَ دُلِّلتَ عَلي الدّواءِ، فَانظُر قِيامَکَ عَلي نَفسِکَ» ري شهري، محمد، ميزان الحکمه، ح1152.
6. رسول الله (ص): «حُسنُ الخُلقِ ذَهَبَ بِخَيرِ الدُّنيا وَ الآخرةِ» شيخ صدوق، الأمالي، ص403، ح8.
7. رسول الله(ص): «ما مِن شَيءٍ أثقَلُ في الميزانِ مِن حُسنِ الخُلقِ» شيخ صدوق، عيون اخبار الرّض (ع)، ج2، ص37، ح98.
8. رسولالله(ص): «الإسلامُ حُسنُ الخُلقِ» متقي هندي، کنزالعمّال، ح5225.
9. پيامبر اعظم(ص): «إنَّما بُعثتُ لِاُتَمِّمَ مَکارِمَ الأخلاقِ» متقي هندي، کنزالعمّال، ح5217.
10. رسولالله(ص): «أشبَهُکُم بي أحسَنُکُم خُلقاً» شيخ حرّ عاملي، وسائل الشيعه، ج12، ص151، ح15919.
11. رسول الله(ص): «إِنَّ أحَبَّکُم إِلَيَّ وَ أقرَبَکُم مِنّي يومَ القِيامَةِ مَجلِساً أحسَنُکُم خُلقاً وَ أشَدُّکُم تَواضُعاً» علامه مجلسي، بحارالانوار، ج52، ص379.
12. رسول خدا(ص): «...أشبَهُ النّاسِ بي في شَمائِلِهِ وَ أقوالِهِ وَ أفعالِهِ» علامه مجلسي، بحارالانوار، ج52، ص379.
13. همان، ص140.
منبع : خانواده و تربيت مهدوي
