سال هاي زيادي است كه متخصصان از شيوه هاي مختلفي براي كاهش درد زايمان استفاده مي كنند، راه هاي مختلفي با فوايد و عوارض متفاوت.
كارشناسان و متخصصان ايراني هم در اين رابطه تلاش هاي زيادي انجام داده و مي دهند؛ تا جايي كه در سال جاري، انجمن علمي مامايي، كارگاه دو روزه ي زايمان در آب را براي ماماها برگزار كرد تا بدين طريق زايمان فيزيولوژيك و استفاده از روش هاي غير دارويي كاهش درد زايمان، رواج بيشتري پيدا كند.
تاريخچه ي كشف موضوعي كه براي اين كارگاه انتخاب شده بود(يعني زايمان در آب) به سال 1803 برمي گردد. تا آن زمان از خواص بي دردي آب براي زايمان استفاده نمي شد. اما در همان سال، در فرانسه زني پس از تحمل 48 ساعت درد زايمان، براي تسكين درد، وارد وان آب گرم شد و ادامه ي زايمان وي سريع و كم درد انجام گرفت تا جايي كه فرصت خروج از آب را پيدا نكرد و در همان جا نوزادش متولد شد. اين موضوع باعث شد محققي روسي به نام ايگور چاركوفسكي روي زايمان در آب مطالعاتي انجام دهد. تا جايي كه دخترش " وتا " در سال 1963 ميلادي با وزن 2/62 پوند، نارس در آب به دنيا آمد.
در اين جا اين سؤال مطرح مي شود كه آب با چه مكانيسمي مي تواند در كم كردن درد زايمان نقش داشته باشد؟
دكتر ناهيد خداكرمي، دكتراي تخصصي بهداشت باروري و دبير انجمن علمي مامايي در جواب، به تركيب اصلي بدن انسان كه از آب تشكيل شده اشاره كرده و در ادامه از خاصيت ريلكس كردن آب مي گويد: آب با كم كردن سفتي عضلات و در نهايت ريلكس شدن آن ها، همراه با تحريك ترشح ماده اندورفين نقش مؤثري در حس تحمل درد زايمان ايجاد مي كند و مادر، هم در مرحله اول و هم در مرحله دوم زايمان درد كمتري را حس خواهد كرد.
هر چند كه اين خاصيت ذكر شده ي آب، مهم ترين اثر آن محسوب مي شود اما فوايد ديگري براي زايمان در آب عنوان شده است؛ دبير انجمن علمي مامايي در اين باره به مواردي همچون پارگي هاي كمتر حين زايمان و تولد خوشايندتر نوزاد اشاره مي كند. بنا بر گفته هاي خداكرمي، مادر در دو مرحله زايمان مي تواند در آب قرار گرفته و از خاصيت بي دردي آن استفاده كند.
زيبا تقي زاده، دكتراي بهداشت باروري ضمن تأييد گفته هاي خداكرمي به برخي ديگر از فوايد زايمان در آب اشاره كرد: تحقيقات مختلف نشان داده كه آپگار كودكان متولد شده در آب(وضعيت سلامتي جنين در 5 دقيقه ي اول بعد از تولد) نسبت به كودكان متولد شده در خشكي بهتر و نياز مادر به مسكن كمتر بوده است. اما طول مدت زايمان كمتر نشده و از اين جهت تفاوتي بين زايمان در آب و زايمان در خشكي وجود ندارد.
زمان ورود به آب
مادر در دو مرحله مي تواند در آب قرار گيرد. دبير انجمن علمي مامايي در اين باره مي گويد: زايمان داراي 3 مرحله است. مادر در مرحله اول(هنگام فاز فعال زايمان) و مرحله دوم زايمان مي تواند از بي دردي آب استفاده كند.
در واقع مادر تحت نظر پزشك زماني كه دهانه رحم به اندازه چهار تا پنج سانتي متر باز شده است(مرحله فعال زايمان) وارد آب مي شود و هنگام خروج جنين، از آب خارج مي شود(لازم به ذكر است ورود به آب، قبل از اين زمان به دليل اثرات تسكين دهنده ي زياد آب، ممكن است منجر به تاخير مراحل بعدي زايمان شود).
در اين روش، خروج جنين در بيرون آب انجام مي شود.
آن چه از گفته هاي اين كارشناسان برمي آيد اين است كه در هر شرايطي بايد قطع بند ناف جنين و مرحله ي سوم زايمان در خارج از آب صورت گيرد و درصورت نياز به برش زايماني، براي خروج راحت تر جنين، اين كار نيز بايد در خارج از آب انجام شود. امكان كنترل قلب جنين تا هنگام زايمان در آب وجود دارد.
دماي آب
دماي آب به طور متوسط 36 تا 5/37 درجه است كه در مرحله ي اول زايمان مي تواند تا 40 درجه هم رسانده شود. از آن جايي كه اين تغييرات دمايي مي تواند باعث كاهش آب بدن مادر شود، در جبران آن مي توان از نوشيدني هاي مناسب استفاده كرد.
اما در هر صورت در همين جا قابل ذكر است كه اين تغيير دمايي كه به هنگام خروج از آب صورت مي گيرد براي برخي از مادران خوشايند نيست يا حتي مي تواند باعث تب و لرز آن ها شود.
زايمان در آب براي همه مادران مناسب نيست
بر اساس گفته هاي دكتر تقي زاده در موارد زير نبايد زايمان در آب صورت گيرد:
* دوقلويي
* جداشدگي زودرس جفت
* زايمان زودرس
* بيماري هاي زمينه اي مادر(مانند بيماري قند، فشار خون و برخي بيماري هاي پوستي)
* وزن جنين بيشتر از 4 كيلوگرم
* پارگي زودرس كيسه آمنيون
* عفونت
* وضعيت هاي غيرطبيعي جنين
* عدم دسترسي به امكانات احياي نوزاد
تحقيقات
زايمان در آب به رغم قدمت طولاني، هنوز نتوانسته بيش از 4 تا 5 درصد جمعيت جهان را به خود اختصاص دهد چرا كه در مورد فوايد و عوارض آن بحث هاي زيادي وجود دارد.
عفونت از جمله عوارض مطرح شده است كه هنوز به اثبات نرسيده است. طبق تحقيقات ارائه شده در كارگاه زايمان در آب يك مورد پنوموني(عفونت ريه) نوزاد ديده شده كه البته در اين مورد، زايمان در وان منزل بدون حضور ماما و در واني با دماي تنظيم نشده ي آب و بدون پمپ تخليه صورت گرفته بود.
اين در حالي است كه از ضروريات استفاده از اين شيوه حضور مستمر ماما و وجود وان يا حوضچه آبي با پمپ تخليه است تا درصورت ايجاد هرگونه خون ريزي يا آلودگي، آب با پمپ تخليه شود. از طرفي آب سرد مي تواند جنين را در معرض عفونت ريه قرار دهد.
علاوه بر اين، دو مورد آمبولي نوزاد ديده شده است كه باز هم در اين موارد نمي توان قضاوت درستي كرد چرا كه در اين موردها بند ناف دور گردن پيچيده شده بود و قطع بند ناف داخل آب صورت گرفته بود در حالي كه بايد در خارج از آب اقدام به اين كار كرد.
