عوامل زمينهساز, نشانهها و پيشگيري از اعتياد در جوانان ؟ در پاسخ به اين سوال كه چرا نوجوانان از مواد مخدر استفاده ميكنند به نظر ميرسد كه حداقل در زمينه مصرف تفريحي و آزمايشي مواد در نوجوانان عامل كنجكاوي و قرار گرفتن در معرض فشار همسالان مهمترين عوامل باشد, در عين حال, نوجوان تصور ميكند كه در برابر آثار منفي مواد مخدر آسيبناپذيرند, در حاليكه واقعيت غير از اين است. عدهاي نيز معتقدند كه مصرف مواد به آنها نوعي آرامش و رهايي از آشفتگي دروني ميدهد. مثلاً آنها را شاد و سر حال ميكند يا اندوه و ناراحتي را از بين ميبرد, در حاليكه در دراز مدت آثار و تبعات منفي آن مشخص و نمايان خواهد شد. بطور كلي طبقهبندي علل استفاده جوانان از مواد مخدر بهصورت زير است.
1 . عوامل فردي : شامل نارحتيهاي رواني و جسماني, وضعيت بد تحصيلي, محرويتها, فشارهاي رواني, احساس حقارت, اعتمادبنفس پايين, نظر مثبت در مورد مواد مخدر, شروع مصرف سيگار در سن پايين, تنوع طلبي, هيجانخواهي, درمان مشكلهاي خلقي, بيدار ماندن درشب امتحان و . . . ميباشد.
2 . عوامل خانوادگي : شامل مصرف مواد مخدر توسط والدين, درگيري و اختلاف والدين, ناهماهنگي بين والدين در تربيت فرزندان, آزادي بيش از حد يا كنترل سخت و شديد فرزندان, جدي نگرفتن تربيت فرزندان, نبودن احساس و عاطفه و محبت بين اعضاي خانواده, ضعف معنويت و اعتقاد در خانواده, دور بودن والدين از يكديگر بنا به دلايل مختلف و . . . ميباشد. ارتباطات كمرنگ عاطفي وجود پيوند و ارتباطات عميق خانوادگي نقش بسزايي در پيشگيري از اعتياد دارد و هر قدر اين روابط به سردي گرايد خطر اعتياد در محيط خانواده نيز افزايش مييابد.
عدم مهارت والدين در تربيت فرزندان وجود فرد معتاد در خانواده، سهلانگاري در توجه به زنگ خطرها مثل مصرف سيگار، ايجاد تنش و درگيري بين اعضاء خانواده، عدم گفتگو پيرامون اعتياد در خانواده، فقر مادي يا رفاه اقتصادي خانواده ديگر عوامل گريش به مصرف مواد ميباشند. خانوادههاي بدسرپرست، بي سرپرست و تك سرپرست در اين خانواده ها به خاطر عدم وجود يكي از والدين و يا عدم صلاحيت آنان در تربيت آنان در تربيت فرزندان احتمال بروز اعتياد افزايش خواهد يافت.
3 . عوامل محيطي : شامل رابطه داشتن با دوستان و همسالان ناباب و معتاد, در دسترس بودن مواد, بيكاري, نداشتن برنامه براي پر كردن اوقات فراغت, پيدا كردن پايگاه و منزلت در بين دوستان, پذيرفته شدن در گروه و . . . ميباشد.
4 . عوامل اقتصادي : در بر گيرنده مواردي چون فقر مالي يا رفاه اقتصادي بيش از اندازه, عدم درآمد كافي, مشاغل شبانه و . . . ميباشد.
5 . عوامل فرهنگي و آموزشي: برخورداري از سواد پايين و عدم آگاهي از زيانهاي سو مصرف مواد مخدر نمونههايي از اين عوامل هستند.
علايم مصرف مواد مخدر ميتواند به شكل منفي و مثبت مشاهده شود.
مثبت : در كوتاه مدت مصرف مواد مخدر موجب افزايش كارآيي فرد ميگردد, فرد احساس سرخوشي, سبكي, قدرت و پرانرژي بودن ميكند. فعاليتهاي سخت و دشوار تسهيل گشته و يادگيري مطالب جديد آسان ميگردد, حافظه تقويت شده و يادآوري مطالب قبلي بهراحتي امكانپذير ميگردد. همچنين مقاومت در مقابل درد افزايش مييابد. اما بايد بدانيم كه اين تغييرها كوتاه مدت است, و معمولاً اثرات منفي پس از مدتي نمايان ميشود.
منفي :
- وابستگي و افسردگي.
- تغييرات شخصي :
1- كاهش علايق و انگيزهها.
2- كاهش احساس مسؤليت.
3- كاهش توجه به تحصيل, شغل و خانواده.
در مصرف مواد به طور عمده مشكلهاي زير قابل مشاهده است :
بيخوابي هنگام شب
خواب آلودگي در طي روز
پرخاشگري
آبسه چركي مغز
عفونت مغز
بيماريهاي مختلف ناشي از مرگ بخشي از سلولهاي مغزي و نخاع به دنبال مصرف زياد.
- گوارش : تهوع و استفراغ، كاهش اسيد معده و اختلال در هضم غذا بي اشتهايي و كاهش وزن.
- كليه : ناتواني در تخليه ادرار، نارسايي، عفونت كليه.
- پوست : خارش، تيره شدن رنگ پوست، تيرگي لبها، كهير، عفونت پوست.
- ريه : انسداد ناگهاني رگهاي تغذيه كننده ريه، عفونت ريه، ايست تنفسي به دنبال مصرف زياد.
- قلب : نارسايي قلب، بهم خوردن نظم ضربان قلب، عفونت كليه داخلي و دريچههاي قلب.
- عروق و خون : سخت شدن ديواره عروق، التهاب عروق، عفونت عروق.
- كبد : اشكال در كار كبد، عفونت و التهاب كبد، بيماري مزمن كبدي.
- بيضه و تخمدان : كاهش ميل جنسي، كاهش توان جنسي.
- يبوست شديد و خونريزي و احتمالاً برخي از اختلالهاي دستگاه گوارشي مانند : كم شدن حركات معده, زخم اثني و عشر, التهاب معده, كاهش ترشح لوزالمعده, صفرا,كند شدن هضم غذا و بياشتهايي و . . .
- ناراحتيهاي پوستي از قبيل خارش, ايجاد لكههاي پوستي و ورم جلدي.
- كاهش فشار خون و سرگيجه.
- خواب آلودگي و عدم هوشياري, ضعف و رنجوري مفرط.
- خونريزي مغزي داخل جمجمهاي (به علت مصرف غيرپزشكي آمفتامين).
- عفونتهاي ناشي از آلودگي وسايل تزريق مانند: كزاز, التهاب كبد, التهاب پوشش داخلي قلب, ايدز, ناراحتي ريوي و . . .
- قانقاريا (به علت نرسيدن خون كافي و اختلال تغذيه در بافتها) كه سبب مرگ نسوج مبتلا ميگردد و احتمالاً به قطع قسمتهاي آسيب ديده منجر ميگردد.
- كاهش مقاومت بدن در مقابل امراض عفوني, مانند: ذات الريه, سل و آبسههاي ريوي.
- قطع ترشح مواد شبه مرفين يا مسكنهاي طبيعي بدن.
- وابستگي به مواد مخدر (اعتياد).
- تحمل دارويي (نياز به بالا بردن پيوسته مواد مخدر).
- افت توانايي بدني و ناتواني در عملكردهاي مختلف بهعلت مصرف بالاي انرژي.
معتادان به مواد مخدر در اثر مصرف مواد مخدر دچار كمكاري غده هيپوفيز (يكي از غدههاي مغزي) و كورتكس (قسمتي از مغز كه با آن فعاليتهاي عالي مغزي انجام ميگيرد) خود شده و به مرور ترشح مواد شيميايي مغزي (انتقالدهندههاي عصبي) كه مواد ضد درد و استرس مغز هستند را دچار اختلال ميكنند. آنها بهتدريج به مواد مخدر وابستگي جسماني و رواني پيدا ميكنند.
توصيههاي پيشگيرانه :
1. خطرات و عوارض مصرف مواد اعتيادآور را خوب بشناسيد.
2. مواد مخدر را حتي يك بار هم امتحان نكنيد. هيچكس در كل دنيا نميتواند به شما اطمينان بدهد كه يكبار مصرف كردن معتادتان نميكند. معتادي وجود ندارد كه بهخاطر معتاد شدن مصرف مواد را شروع كرده باشد!؟ پس اين همه معتاد از كجا آمدهاند؟!!! آيا دوست داريد پريدن از طبقه دهم يك ساختمان يا لمس كردن سيمهاي بدون روكش برق را حتي براي يك بار هم امتحان كنيد؟
3. به هر كس كه مواد را به شما تعارف كرد محكم و قاطع بگويد «نه» اينكه ما بتوانيم به دوستمان «نه» بگويم يك هنر است. افراد خوش فكر هر تعارفي كه مخالف سلامتييشان باشد بهراحتي رد ميكنند.
4. اين فكر اشتباهي است كه هر موقع بخواهيم ميتوانيم مواد مخدر را مصرف نكنيم. بعضيها فكر ميكنند با بقيه فرق دارند و هر وقت كه اراده كنند ميتوانند مصرف مواد را كنار بگذارند، در حالي كه اين طرز تفكر منجر به اعتياد ميشد.
5. جوابهايي از قبل براي اصرار زياد اطرافيانتان آماده كنيد. پيشاپيش به اين جملهها فكر كنيد «خيلي كيف داره»، «شنگول ميشي»، «سرحال ميشي» و اگر كمي ترديد كنيد، ميگويند: «بچه ننهاي»، «ترسويي»، اول تجربه كن بعد بگو بده»، «هنوز مرد نشدي»، «پس چرا فلاني كشيد و معتاد نشد ؟ و . . .
6. يادتان باشد كه كشيدن سيگار مقدمهاي است براي شروع اعتياد به موادمخدر.
7. از رفت و آمد در مكانهاي آلوده و دوستي با افراد مشكوك پرهيز كنيد.
8. از دوستي با افرادي كه با شما اختلاف سني زيادي دارند خودداري كنيد.
9. به ياد داشته باشيد مواد اعتيادآور سم كشندهاي هستند، كه اثر آنها بهتدريج ظاهر ميشد.
10. به صحبتهاي پدر و مادرتان اطمينان كنيد و سعي كنيد ارتباطتان را با آنها محكم كنيد.
11. با مطالعه، ورزش و تفريحات سالم براي اوقات فراغت خودتان را برنامهريزي كنيد.
12. به ياد داشته باشيد كساني كه مواد مخدر رو به شما معرفي ميكنند، چهرهشان فرقي با ديگران ندارد. پس دوستان و نزديكان خودتان را خوب بشناسيد.
13. به هنگام سختي و ناراحتي با پدر و مادر و يا (ترجيح با پدر و يا مادر است)، يك بزرگتر مطمئن و قابل اعتماد مشورت كنيد.
14. اگر نميتوانيد حرف خودتان را به آنها بزنيد ميتوانيد به دفتر مشاوره يا روانشناس و يا بهشكل تلفني با صداي مشاور 148 تماس بگيريد.
بيژن قرباني - روان شناس
