خداوند كريم به آدمى مىفرمايد:
يَابْنَآدَمَ!
اُنْظُرْ إِلى نَفْسِكَ وَ إِلى جَميعِ خَلْقي فَإِنْ وَجَدْتَ أَحَداً أَعَزَّ إلَيْكَ مِنْ نَفْسِكَ فَاصْرِفْ كَرامَتَكَ إِلَيْهِ وَ إِلاّ فَأَكْرِمْ نَفْسَكَ بِالتَّوْبَةِ وَ الْعَمَلِ الصّالِحِ إنْ كانَتْ عَلَيْكَ عَزيزَةً.
اىفرزندآدم!
به خويشتن و - نيز- به همه آفريدگان من بنگر. پس آنگاه اگر كسى را نزد خويش عزيزتر از خود يافتى، اكرام و احترامت را نثار او كن، وگرنه [اگر خويشتن را عزيزترين آفريدگان دانستى و سعادت خود را بيش از همه خواستى] پس جان خويش را، اگر نزدت عزيز است، با توبه و كردار شايسته، گرامى بدار [و اين گوهر گرانسنگ را به ناپاكيها ميالاى].
كدامين موهبت مىتواند همسنگ «كرامت نفس» باشد؟!
چه نعمتى را مىتوان نشان داد كه توان برابرى با «عزّت نفس» را دارا باشد؟!
كدام صفت از اوصاف ستوده انسان به پايه «غناى نفس» مىرسد؟!
رداى «كرامت»، پُربهاترين خلعتى است كه خداوند كريم بر قامت «آدم» پوشاند و آنگاه به فرشتگان، فرمان داد تا بر او سجده كنند و آن هنگام، سرود «لَقَدْ كَرَّمْنا بَنيآدَم» را در شأن وى سرود و سپس بر خويش، در آفرينش او، آفرين گفت: «فَتَبارَكَ اللهُ أحْسَنُ الْخالِقينَ»
آرى! گوهر گرانسنگِ «كرامت نفس»، ارزشمندترين وديعه الـهى به آدمى است و نگاهبانى آن و نيالودنش به پستيها، وظيفهاى است گران.
آن كه قدر خويشتن را بداند و منزلت خود را بشناسد، خود را ارزان و رايگان نمىفروشد.
«مَنْ كَرُمَتْ عَلَيْهِ نَفْسُهُ، هانَتْ عَلَيْهِ شَهَواتُهُ:
آن كه خويشتنِ خويش نزدش بزرگوار شد، شهوتهايش نزدش كوچك و حقير مىشوند.»
قدسيان را نرسد تا كه به ما فخر كنندقصّه عَلَّمَ الأسما به زبان است هنوز
.
بيهودهگرايى
خداوند كريم به آدمى مىفرمايد:
يَابْنَآدَمَ!
إِذا وَجَدْتَ:
1. قَساوَةً في قَلْبِكَ
2. وَ سُقْماً في جِسْمِكَ
3. وَ نَقيصَةً في مالِكَ
4. وَ حَريمَةً في رِزْقِكَ،
فَاعْلَمْ أَنَّكَ قَدْ تَكَلَّمْتَ فيما لايَعْنيكَ.
اىفرزندآدم!
اگر خويشتن را چنين يافتى:
1 - در دلت، قساوتى
2 - و در بدنت، مرضى
3 - و در مالت، نقصانى
4 - و در روزىات، حِرمانى،
پس بدان كه (در امور بيهوده وارد شدهاى و) سخنان بيهوده بر زبان راندهاى!
مجموع نظام هستى، «هدفمند» است. آفريدگار حكيم، هر پديدهاى را بر مبناى هدفى معين آفريده است. البته هدف آفرينش برخى از پديدهها بر ما روشن نيست، اما بنابر آنچه از معارف دينى و علوم عقلى و تجارب علمى آموختهايم، به يقين مىدانيم كه: «در اين پرده، يك رشته، بىكار نيست» هر چند كه در پارهاى از موارد، «سر رشته بر ما پديدار نيست.»
و اما انسان - كه موجود برتر نظام آفرينش است و دست پروردگار كريم بر او رداى كرامت پوشانيده است - هدفدارترين آفريده آفريدگار هدفمند است. او كه ابر و باد و مه و خورشيد و فلك براى وى در كارند، شرط انصاف نيست كه بيهوده كار و غافل باشد.
در ميان اعضا و اندامهاى آدمى، آن كه بيشتر از همه در معرض بيهودهكارى است، «زبان» است. و البته زبان، ترجمان جان است و دريچهاى است بر بيرون، و «از كوزه همان برون تراود كه در اوست.»
در فرهنگ دين، در باب زبان، سخن فراوان آمده است. اگر آنچه در اين باره آمده است، يك جا جمع شود، بسيار تعجب برانگيز و گاه وحشتزا يو حيرتآور است. مث: در روايات اهل عصمت - عليهمالسلام - آمده است كه: هيچ عضوى از اعضاى آدمى، ناسپاستر از زبان نيست. از اسباب اصلى ورود انسان به جهنم، زبان است، هيچ عضوى همانند زبان، سزاوار محبوس شدن نيست ... .
چه بسيار از قواى فكرى و ذخائر ذهنى آدميان كه با وراجيهاى ابلهانه و سخنان بوالهوسانه، تباه مىشوند! همان نيروهايى كه مىتوانستند منشاء آثار ارزنده فراوانى باشند. اشخاص پرگو، فرصتى براى تفكر و يژرفانديشى نمىيابند و معمو افرادى سطحى و سبك مغز هستند.
در معارف اسلامى، از بيهودهگويى و بيهودهكارى، به «لَغْو» تعبير شده است.
اميرمؤمنان - عليهالسلام - براى شناختن سخن لغو، يك معيار كلّى و فراگير به دست دادهاند. آن معيار اين است كه: هر سخنى كه «خدايى رنگ» نباشد، لغو است:
«كُلُّ قَوْل لَيْسَ فيهِ لِلّهِ ذِكْرٌ فَهُوَ لَغْوٌ:
هر سخنى كه در آن يادى از خداوند نباشد، لغو است.»
اين معيار، بر كردار و رفتار و ديگر شؤون حيات آدمى نيز قابل تطبيق است; يعنى هر علمى و هر اقدامى و حتّى هر نيّت و انديشهاى كه در مسير وصول به رضا و لقاى خداوند نباشد و نردبان عروج انسان به سوى كمال نشود، لغو و بيهوده است.
بيهودهگرايى، به هر شكل و هر اندازه، در حيات آدمى و روح و جسم او و جامعه انسانى، تأثيرى ناخجسته دارد. مؤمنان و پارسايان، كه خواهان سعادت جاودانهاند، از بيهودهگرايى دورى مىگزينند. خداوند رحمان، مؤمنان رستگار را اين گونه توصيف فرموده است:
«قَدْ أَفْلَحَ الْمُؤْمِنُونَ الَّذينَهُمْ... عَنِ اللَّغْوِ مُعْرِضُونَ:
به راستى كه مؤمنان، رستگار شدند; آنان كه ... از بيهودگى دورى مىگزينند.»
