خبرگزاري فارس: دبيركل شوراي عالي آموزش و پرورش در خلال مرور روزهاي دانشآموزي و معلمي خود و در لابلاي بيان دغدغهها و ديدگاههاي تربيتياش، از دو دانشآموز خود ياد كرد كه با وجود تفاوتهاي فردي، در نهايت هر دو به سوي يك نقطه مشترك از آسمان رفتند.
به گزارش خبرنگار اجتماعي باشگاه خبري فارس «توانا»، هميشه در ميان خاطرات و ناگفتههاي معلمان و مربيان پيشكسوت كه عمر خود را براي پرورش گلهاي اين مرز و بوم صرف كردهاند، نكتههاي به ظاهر ساده و به واقع عميقي وجود دارد كه توجه به آنها ميتواند تأثيرات قابل توجهي بر جريان تعليم و تربيت ايران اسلامي داشته باشد.
از خاطرات تلخ و شيرين و عبرتآموز گرفته تا گرهها و خلأهايي كه با آنها مواجه شدهاند و براي آنها راه حل يافتهاند، همه و همه ميتواند براي دانشآموزان و معلمان امروز شيرين و راهگشا باشد.
«مهدي نويد ادهم» دبيركل شوراي عالي آموزش و پرورش متولد سوم خرداد 1334 است؛ او يكي از همان معلمان نسبتاً قديمي است كه امروز سكاندار مرجع سياستگذاري در نظام آموزش و پرورش كشور است و پيش از آن نيز مسئوليتهايي همچون مديركلي امور تربيتي و رياست سازمان پژوهش و برنامهريزي آموزشي اين وزارتخانه را تجربه كرده است.
وي در گفتوگو با خبرنگار اجتماعي باشگاه خبري فارس «توانا» با گذري كوتاه بر دوران دانشآموزي و معلمي خود، از مهمترين دغدغههاي تربيتياش سخن گفت و البته اشارهاي گذرا نيز به شرح حال دو نفر از دانشآموزانش داشت كه شنيدن آن برايمان جالب بود.
***
* فارس: آقاي نويد ادهم در ابتداي گفتوگويمان ميخواهيم از دوران دانشآموزي شما شروع كنيم، از موقعي كه به عنوان دانشآموز وارد مدرسه شديد تا مراحل بعدي تحصيل.
*نويد ادهم: سابقه من چيز مهمي نيست و به درد كسي هم نميخورد اما چون سؤال كرديد، بيان ميكنم؛ من در شميران متولد شدم و در همان منطقه هم به مدرسه رفتم.
در دوره دبستان مدير مدرسه ما فرد بسيار با شخصيتي بود به نام آقاي "محب عقيل " كه نميدانم الان در قيد حيات هستند يا نه؛ ايشان داراي شخصيتي «كاريزماتيك» بود و بچهها و معلمان از ايشان بسيار حساب ميبردند؛ شخصيتي بود كه حتي تابستانها وقتي در محلهمان مشغول بازي بوديم و ايشان براي يكسري كارهاي مدرسه از آن محل عبور ميكرد، ما از آن محدوده فرار ميكرديم كه او ما را در حالت بازي مشاهده نكند.
ابهت ايشان در حالي بود كه نسبت به ماها بسيار با محبت بود و در ابعاد تربيتي توجه جدي داشت، حتي يادم هست كه نسبت به "نماز " خيلي مقيد بود و بچهها را به اين امر سفارش ميكرد.
معلم اول دبستان ما هم فردي بود به اسم «آقاي فقيهي» بود كه سالها در اول دبستان تدريس كرده بود و تجربيات خوبي داشت و زحمات خوبي هم براي ما كشيد.
پس از 6 سال دبستان، دوران سيكل اول دبيرستان (معادل راهنمايي فعلي) را در «دبيرستان بهرام» در منطقه اختياريه و سيكل دوم دبيرستان را در يكي از دبيرستانهاي شميران كه الان «دبيرستان ياسر» ناميده ميشود، گذراندم و سپس وارد دانشگاه شدم.
از همان دوران جواني به كار تعليم و تربيت و معلمي علاقه جدي داشتم و از همان دوران دبستان، تابستانها براي بچههاي اقوام و دوستان كه از من كوچكتر بودند، در منزل خودمان كلاس ميگذاشتم و در تابستان به دانشآموزاني كه در امتحانات تجديد شده بودند، كمك ميكردم.
* فارس: معمولاً افراد موفق در دوران دانشآموزي و دانشجويي خود، علاوه بر مسير اصلي درس و تحصيل به كارهاي جنبي و تكميلي نيز مشغول بودهاند، شما به چه كارهاي ديگري غير از تحصيل رسمي ميپرداختيد؟
*نويد ادهم: از همان دوران به بحثهاي «قرآني و اعتقادي» هم علاقه زيادي داشتم، تقريباً در دوره دبيرستان جزء افرادي بودم كه در هيئتهاي مذهبي محل آموزش قرآن ميدادم و خوشبختانه اين توفيق را دارم كه الان هم عليرغم مشغله سنگين كاري، هفتهاي يكي دو روز اين كارها را انجام ميدهم و اين كسوت معلمي را علاوه بر مشغلهاداري، از تن خارج نكردهام.
از دوران دانشجويي به صورت "رسمي " وارد تدريس شدم و همزمان با اين دوران، معلمي هم ميكردم.
* فارس: چه سالي بود؟
* نويد ادهم: سال 1354؛ از اين سال بود كه تدريس را به طور رسمي در مدرسهاي در شميران و قلهك به نام «ارشاد» آغاز كردم؛ ابتدا در پايه سوم دبستان مشغول به تدريس شدم و در اواسط سال تحصيلي بود كه چون معلم كلاس اول رفته بود، اداره آن كلاس به من واگذار شد؛ بعدها در پايه دوم دبستان تدريس كردم و در سالهاي پس از آن نيز در چهارم و پنجم «رياضي و علوم» تدريس ميكردم.
بعد از پيروزي انقلاب اسلامي هم مدتي در راهنمايي و دبيرستان تدريس كردم و در كنار كار اداري كه در "جهاد سازندگي " داشتم، به تدريس هم ادامه دادم؛ در نهايت بعد از آن هم كه وارد كارهاي اداري در آموزش و پرورش شدم، همچنان در تربيت معلم و دانشگاه به تدريس خود ادامه دادم.
* فارس: اشاره كرديد كه همزمان با دوران دانشجويي، معلمي را هم آغاز كرديد؛ چند سالتان بود كه قدم در راه پر فراز و نشيب معلمي گذاشتيد؟
* نويد ادهم: تدريس رسمي در آموزش و پرورش را از 20 سالگي در مهرماه سال 54 آغاز كردم.
* فارس: كمي از حال و هواي امروز كه يك مدير ارشد در نظام آموزش و پرورش هستيد، فاصله بگيريم؛ از حس و حالتان در آن لحظهاي كه براي اولينبار به عنوان "معلم " وارد كلاس درس شديد و به چهرههاي دانشآموزان نگاه كرديد، بگوييد.
* نويد ادهم: به دليل اينكه سابقه تدريس "غيركلاسيك " داشتم و در مجالس، هيئتها و محافل تدريس خصوصي فعال بودم، تدريس برايم كار زياد سختي نبود اما خود فضاي مدرسه كه جزء مدارس اسلامي خوب قبل از انقلاب بود، برايم خاطرهانگيز شده است.
هنوز شيريني اولين تدريس در ذهنم مانده است، به خصوص اينكه مدير مجرب و خوشفكر، توانمند و با سوادي در آن مدرسه فعاليت ميكرد و مواجهه با او براي من خيلي مغتنم بود؛ اين مدير از همان روزهاي اول نكات بسيار ظريفي را درباره چگونگي تدريس و ارتباط با دانشآموز به من گوشزد كرد.
وقتي وارد مدرسه شدم نصايحي به من كرد و روشهاي برخورد با دانشآموز، خانواده و معلمان را تبيين كرد و خاطرات تلخ و شيرين خود را براي ما (معلمان) بازگو كرد.
از جمله نكاتي كه ميگفت و برايم جالب بود، اين بود كه چگونه ميتوان در دانشآموزان انگيزه ايجاد و آنها را تشويق كنيم.
مدرسه ساختمان كوچكي داشت و خانهاي بود كه آن را به مدرسه تبديل كردهبودند؛ اما فضاي دلنشين و مذهبي خوبي داشت؛ خيلي از دانشآموزان آن سالها شهيد شدند، با بسياري از آنها نيز هنوز ارتبط دارم كه جزء دوستان خوبم هستند و امروز هم با يكديگر رفت و آمد داريم.
* فارس: اسامي شاگردان آن مدرسه يادتان هست؟ ميتوانيد نام چندنفر از آنها را بگوييد؟
* نويد ادهم: اجازه دهيد كه اينها محرمانه باقي بماند.
* فارس: شيرينترين خاطرهاي كه از لحظات حضور در مدرسه به عنوان "معلم " به ياد داريد و با يادآوري آنها لبخند بر لبهايتان نقش ميبندند، چيست؟
* نويد ادهم: در دوره راهنمايي در هر سه پايه "رياضي " تدريس ميكردم، دو تا شاگرد داشتم كه سالها بعد هر دو نفر آنها شهيد شدند، يكي از آنها «علياصغر زوجي» نام داشت كه بعدها در دانشگاه علم و صنعت قبول شد.
«زوجي» رديف اول مينشست؛ شاگرد ديگر كه بسيار شيطنت ميكرد و اتفاقاً اسمش را هم به خوبي به ياد دارم، رديف دوم مينشست؛ اين دانشآموز كه او هم بعدها به شهادت رسيد، بسيار شلوغ بود و بيش از حد تحرك داشت و شيطنتهاي كودكانه او به حدي معلمانش را اذيت ميكرد كه نظم كلاس را به هم ميريخت.
كار به جايي رسيده بود كه برخي از معلمان قبل از اينكه وارد كلاس شوند، اين دانشآموز را صدا كرده و از كلاس بيرون ميكردند تا بتوانند كلاس را بهتر اداره كنند، اما همين دانشآموز به خاطر نوع مناسباتي كه با او برقرار كرده بودم، در كلاس رياضي كمتر از ديگر كلاسها شلوغ ميكرد، به خاطر همين شايد در طول سال برخلاف معلمان ديگر، بيشتر از 2 بار از كلاس درس بيرونش نكردم.
يك روز كه پاي تخته مشغول حل مسئلهاي بودم، احساس كردم كه صدايي ميآيد؛ برگشتم ديدم "زوجي " كه رديف اول نشسته بود و دانشآموز بسيار محجوب، مؤدب، دوستداشتني و معقولي بود، با ميز پشت سرياش كه همان دانشآموز شلوغي بود، مشغول صحبت است؛ مشخص بود كه او زوجي را به صحبت واداشته است.
وقتي اين صحنه را ديدم، به زوجي گفتم «زوجي، از تو توقع نداشتم!» و بعد درسم را ادامه دادم تا اينكه زنگ تفريح زده شد و من نيز مانند ساير دبيران به براي استراحت به دفتر رفتم.
پنجرههاي دفتر معلمان رو به حياط بود و معلمان از دفتر ميتوانستند حياط را مشاهده كنند، در دفتر نشسته و مشغول نوشيدن چاي بودم كه ديدم "زوجي " گوشه حياط كز كرده و تنها ايستاده است؛ چون بچه بسيار دوستداشتني و جزء شاگردان خوب كلاس بود، استكان چاي را كه در دست داشتم برداشتم و به بهانه قدم زندن به حياط مدرسه رفتم و بعد از اندكي قدم زدن به سراغش رفتم.
تا من را ديد گريهاش گرفت؛ گفتم «چي شده با كسي دعوا كردي؟ چرا داري گريه مي كني؟» گفت «به خاطر آن حرفي كه شما به من گفتيد كه "از تو توقع ندارم "».
اين رفتار آن دانشآموز خيلي در من تأثير گذاشت؛ ببينيد، دو شاگرد به فاصله يك ميز نشستهاند، يكي با گفتن اين جمله كه «از تو توقع نداشتم» گريه ميكند و متأثر ميشود و بدين صورت واكنش نشان ميدهد اما دانشآموز ميز دوم به حدي تحرك دارد و شيطنت ميكند كه بايد حتماً از كلاس بيرون بيايد تا معلم وارد كلاس شود و درس بدهد.
آنچه براي من خاطره شد، ادب اين دانشآموز و فهميدگي او بود كه فقط به خاطر اداي يك جمله معمولي و نه تنبيه و حرف تند، اينطور متأثر شد؛ اين اتفاق خيلي مرا هوشيار كرد كه تكتك واژههاي معلمان تأثير بسياري بر دانشآموزان ميگذارد.
الان هم كه گاهي اين دوستان و شاگردان قديمي خود را مشاهده ميكنم، بدون اينكه از آنها پرسشي كنم، ميگويند كه «فلان حرف شما چنين تأثيري را بر ما گذاشته بود»؛ گرچه شايد اين حرفها خاطرم نباشد اما اين نشان ميدهد كه حرف در عمق جان دانشآموزان نشسته است.
به خاطر هين تأثيرگذاري معلم است كه الان هم وقتي در جمع معلمان عزيز و سختكوش در سمينارها و جلسات شركت ميكنم، يكي از نكاتي كه در اين برنامهها تأكيد ميكنم اين است كه رفتار، انديشه، باور، شخصيت، منش و واژههاي ما سرنوشت آينده يك نسل را ميسازد؛ اگر اينها مثبت، خدايي و كنترلشده و مديريت شده باشد نسل پرورده و رشيدي خواهيم داشت و اگر اين توجهات را نسبت به منش، گفتار و رفتار خودمان نداشته باشيم، نسلي آسبپذير تحويل جامعه ميدهيم.
درس ما فقط كتاب درس نيست كه با بچهها زمزمه ميكنيم، بلكه همين رفتارهاي نامشهود، شخصيت ناخوانده ماست كه براي دانشآموزان خواندني است، نگاه، توجه، نوع پوشيدن لباس، خنده، غضب و واژههاي ما معلمان است كه شخصيت دانشآموزان را ميسازد و بر آنها تأثيرگذار است.
* فارس: آقاي نويد ادهم، در دورهاي كه معلم بوديد فكر ميكرديد چه مواردي بهتر است براي فرهنگيان انجام شود و امروز كه به عنوان يك مدير ارشد در حوزه سياستگذاريهاي آموزش و پرورش قرار داريد، چقدر آن افكار را اجرايي كرديد؟
* نويد ادهم: براي پاسخ به اين سؤال شما نكات ريز و درشتي به ذهن ميآيد كه تمام آنها قابل تأمل است اما اصليترين نكتهاي كه من را رنج ميداد عملكرد برخي از معلمها بود كه فقط براي خودشان رسالت آموزشي قائل هستند، البته بعدها كه در اين مسئله دقيقتر و هوشيارتر شدم متوجه شدم كه اين اشكال مربوط به كل سيستم آموزشي ما در ابعاد تربيتي و اخلاقي بود كه بر اساس آن، فقط معلم وظيفه خودش را آموزش و انتقال مجموعهاي از دانش ميداند و رسالت تربيتي و پرورشي براي خود قائل نيست.
من خودم با اينكه معلم "رياضي " بودم، اما همواره سعي ميكردم كلاسهايم كلاس "اخلاق و ديني " هم باشد، گاهي در اين سالها توفيق داشتم كه درس ديني را تدريس كنم؛ در واقع باورم اين بود كه اگر من به عنوان معلم رياضي از دين هم صحبت كنم، دانشآموزان به گونهاي ديگر بر روي اين مطلب حساب باز ميكنند.
اين مسئله را كه معلم فقط رويكرد آموزشي داشته باشد و رسالت تربيتي براي خود درنظر نگيرد، يك نوع كاستي جدي ميدانستم؛ در اين مدت فعاليتم در آموزش و پرورش چه زماني كه 6 - 7 سال در سالهاي اوج دفاع مقدس مديركل امور تربيتي وزارتخانه بودم و چه پس از آن، اين كاستي نظام آموزشي را بيشتر احساس ميكردم و ميكنم كه متأسفانه برخي از معلمان ما براي خود رسالت تربيتي قائل نيستند.
به خاطر همين دغدغه كارهايي كه اين سالهاي اخير انجام دادم بيشتر در اين زمينه بوده است؛ بر اساس اين دغدغه، زماني كه رئيس سازمان پژوهش و برنامهريزي آموزشي بودم، رويكردي را مطرح كردم كه در ابتدا با مقاومت كارشناسان روبرو شد، اما چون نوعي پشتوانه نظري و فلسفي داشت، وقتي خوب تبيين و پردازش شد، مقبوليت عمومي پيدا كرد و امروز هم در اكثر اسناد آموزش و پرورش ردّپاي اين رويكرد را مشاهده ميكنيم كه خوشبختانه عموميت پيدا كرده است.
* فارس: اين رويكرد چه چيزي بوده كه جاي خالي آن را احساس ميكرديد و امروز به تعبير شما، ردّپاي آن را در اسناد تحولي آموزش و پرورش ميبينيم؟
*نويد ادهم: اين رويكرد همان "رويكرد فرهنگي و تربيتي " است و منظورمان هم از اين رويكرد اين است كه زمينه تربيتپذيري دانشآموزان را متناسب با فرهنگ اسلامي و ايراني در تمام حالات براي آنها فراهم كنيم.
باورم اين است كه تمام اجزاي نظام آموزش و پرورش ما بايد متأثر از اين رويكرد بوده و فضاي فرهنگي و تربيتي، رويكرد حاكم در آموزش و پرورش باشد.
همچنان كه وقتي مسئولان نظام ميخواهند در نهادهاي اقتصادي در سطح خُرد و كلان سياستگذاري، تصميمگيري و برنامهريزي كنند، ابتدا ميگويند كه «اين كار در سطح خرد و كلان توجيه اقتصادي دارد يا نه؟»، ما هم وقتي ميخواهيم در آموزش و پرورش و ساير دستگاههاي آموزشي و تربيتي تصميم بگيريم و برنامهاي را قبول يا رد كنيم، ابتدا بايد ببينيم آن كار «توجيه فرهنگي تربيتي» دارد يا نه؟ يعني آيا ما را يك قدم به تربيت مخاطبين نزديك ميكند يا اينكه بازدارنده است؛ اگر آن اقدام يا طرح ما را از تربيت مخاطبان بازدارد، هرچقدر هم كه توجيهات ديگري داشته باشدف ما در آموزش و پرورش نبايد به سمت آن برنامه برويم.
اگر آن طرح يا برنامه، مشوّق تربيت و زمينهساز تربيت دانشآموزان است و متناسب با اقتضائات فرهنگ اسلامي ايراني خودمان بر دانشآموزان تأثير تربيتي دارد، بايد از آن استقبال كنيم و به سمت آن برويم و در آن زمينه برنامهريزي كرده و تصميماتي را اتخاذ كنيم.
*فارس: آقاي نويد ادهم، خيليها از رويكرد تربيتي صحبت كرده و ميكنند و ظاهراً دغدغه آن را دارند؛ قدري شفافتر بگوييد كه اين رويكرد و فضاي تربيتي چگونه بايد در تمام اجزاي آموزش و پرورش ما حاكم شود؟
*نويد ادهم: ببينيد، منظورم اين است كه وقتي اين رويكرد فرهنگي و تربيتي خُرد ميشود و در داخل كلاسهاي درس و در دل رفتار معلم ميآيد، به اين معناست كه معلم «فيزيك و شيمي» هم در موقع ارتباط با دانشآموزان مسئوليت تربيتي بر عهده دارد و حتي كتاب «رياضي» هم بايد رنگ و بوي تربيتي داشته باشد.
يعني نبايد ابعاد تربيتي را منحصر به كلاس ديني، قرآن و پرورشي كنيم بلكه تمام اجزاي نظام آموزشي ما بايد رنگ و بويي داشته باشد كه نام آن را «رويكرد فرهنگي تربيتي» گذاشته شده است؛ اين مسئله يكي از دغدغههايي بوده كه از روز اول حضور در فضاي آموزش و پرورش تا امروز كه مسئوليت دبيركلي شوراي عالي را برعهده دارم، در ذهنم وجود داشته است.
* فارس: اگر روزي دانشآموزانتان را در خيابان ببينيد چه توقعي از آنها داريد؟ فكر ميكنيد كه به چه صورت ميتوانند، احترام معلم خودشان را رعايت كنند و به طور كلي، بهترين هديهاي كه ميتوانند به معلمشان بدهند، چه چيزي است؟
* نويدادهم: با اينكه اين شعر زيبا از دوران جواني در ذهنم هست كه «قدر استاد نكو دانستن/ حيف كه استاد مرا ياد نداد»، اما خوشبختانه و به لطف خدا خودم اين روحيه را داشته و دارم و تصورم نيز اين است كه اكثر معلمان خوب و عزيز كشورمان هم اين روحيه را دارند و هيچ زماني هيچ معلمي به دانشآموز خود ياد نميدهد كه «چگونه از من قدرداني كن»، نيازي هم ندارد كه بخواهد از او قدردان باشند.
ببينيد، افرادي كه آگاهانه و عاشقانه وارد حيطه معلمي شدهاند و به شغل خود عشق ميورزند، هيچ توقعي از كسي ندارند كه بخواهد قدردان و سپاسگذارشان باشد، لذا من هم هيچ وقت به اين مسئله فكر نكردهام، اما با عنايت الهي با اكثريت قريب به اتفاق شاگردان ديروزم كه دوستان امروزم نيز هستند، روابط خوبي داريم و من هميشه از حضور و الطافشان بهرهمند بودهام.
با بعضي از شاگردان قديمي ارتباط خانوادگي هم داريم و اصلاً در فضاي مراوده ما اين نوع بحثها نبوده است؛ تصورم اين است كه ديگر معلمان هم اين چنين نگاه نميكنند.
* فارس: خودتان چهطور، به عنوان دانشآموز ديروز اگر الان يكي از معلمانتان را ببينيد، اولين اقدامي كه ميكنيد چيست؟
* نويد ادهم: طبيعي است نخستين كار در هنگام ديدن معلم قديمي، اداي ادب و احترام و ابراز ارادت به مفهوم دقيق كلمه نسبت به معلم است؛ البته چنين اتفاقاتي هم برايم افتاده است كه مثلاً از خيابان عبور ميكردم و يكي از معلمهايم را كه سالهاي سال همديگر را نديده بوديم، ديدم؛ طبيعي بود كه آن لحظه او من را نشناسد، اما من به وي مراجعه كردم و با معرفي خودم، به او ابراز علاقه، ارادت و ادب كردم؛ از جمله مسائلي كه در چنين مواجهههايي نسبت به آن مقيد بودهام، اين بوده است كه نكاتي از درسهاي زندگي را كه از آن معلم آموختهام، بيان كنم و محبت و علاقهام را نيز با صراحت به زبان بياورم.
بعضي مواقع از سوي خود آنها هم قابل پيشبيني نبود كه چنين رفتار و منشي از شاگرد خود ببينند؛ اما امروز خودم در مسئوليتي كه بر عهده دارم، در تصميمگيريهايم متأثر از انديشه و رفتارهاي همان معلمان ديروزم هستم.
دنياي تعليم و تربيت، دنيايي زيبا و دوست داشتني است و كساني كه اين شغل را انتخاب كردهاند و آگاهانه پا به اين عرصه گذاشتهاند، لحظه لحظه آن برايشان لذتبخش و خاطرهانگيز بوده و هست؛ اگر چشم عبرتبين وجود داشته باشد، متوجه ميشود كه خاطرات تلخ نيز شيرين است.
* فارس: يك جمله از شما خطاب به معلمان كشور؟
* نويد ادهم: معلمي توفيق بزرگ الهي است، آن ارزان از دست ندهيم.