بزرگ مرد لغت و سخن

بزرگ مرد لغت و سخن گروه اسناد و اطلاع رساني-نهم ارديبهشت ماه يادآورطلوع ستاره لغت و سخن سرزمين پارس است؛ دكتر 'محمد معين' استاد برجسته زبان و ادبيات فارسي؛ نخستين ايراني كه باهمت و پشتكار خود به درجه دكتراي ادبيات نائل و با فرهنگ غني لغات خود دريچه اي نو برروي واژگان فارسي باز كرد.

'محمد معين' در نهم ارديبهشت سال 1297 هجري خورشيدي در رشت پا به عرصه گيتي نهاد. او كه اولين فرزند خانواده بود توسط جد پدري اش شيخ 'محمد تقي معين العلما'، محمد ناميده شد. پدر او شيخ ابوالقاسم، از طلاب علوم ديني بود.

استاد معين در فاصله پنج روز پدر و مادرش را از دست داد و از آن پس تربيت و مراقبت از محمد را جد پدري اش، معين العلما بر عهده گرفت. در ابتدا او را به مكتب خانه فرستاد؛ بعد از تبديل شدن مكتب خانه ها به مدارس امروزي، در كلاس سوم ابتدايي پذيرفته و موفق به اخذ تصديق نامه نهايي دوره ابتدايي شد و براي ادامه تحصيل به تهران آمد.

معين پس از ورود به تهران در دوره ادبي مدرسه دارالفنون نام نويسي كرد و بعد از گذراندن دوره متوسطه به مدرسه عالي دارالمعلمين، شعبه فلسفه و ادبيات تهران رفت و همواره يكي از شاگردان ممتاز اين مدرسه بود.

استاد تا حدودي به زبان فرانسه مسلط شده بود و در حضور استادان فرانسوي درباره 'لرد بايرون ' شاعر مشهور انگليسي سخنراني كرد و تسلط او به زبان فرانسه و موضوع سخنراني اش باعث شگفتي و تشويق استادانش شد.

معين پس از چند سال با ارائه رساله اي، موفق به اخذ درجه ليسانس در ادبيات و فلسفه شد، سپس رساله اي تحقيقي با عنوان 'خواجه حافظ شيرين سخن ' را نوشت و علاوه بر اين دو، كتاب 'روان شناسي تربيتي ' و 'ايران از آغاز تا اسلام 'را از انگليسي به فارسي ترجمه كرد و به سمت معاونت اداره دانشسراهاي مقدماتي و دبيري دانشسراي عالي منصوب شد.

او در دوره دكتراي زبان و ادبيات فارسي ثبت نام كرد و پس از دو سال تحصيل در اين رشته با ارائه رساله خود مدرك دكترا را كسب كرد.

نگارش رساله دكترا، او را آن قدر شيفته زبان و فرهنگ ايران باستان كرده بود كه چند رساله پهلوي را به زبان فارسي امروزي ترجمه كرد و چند مقاله تحقيقي درباره مسائل لغوي و ادبي مربوط به زبان پهلوي و پارسي باستان انتشار داد.

پس از گرفتن مدرك دكترا ابتدا به عنوان دانشيار و سپس استاد كرسي 'تحقيق در متون ادبي' دانشكده ادبيات و دانشسراي عالي برگزيده شد و در حالي كه مشغول كارهاي پژوهشي خود بود به تدريس در دانشكده ادبيات دانشگاه تهران نيز همت گماشت.

دكتر معين در بررسي هاي خود متوجه شد كه از زمان رواج فرهنگ نويسي در ايران تا عصر حاضر بيش از دويست جلد كتاب در لغت فارسي چه در ايران و چه در خارج مثل هندوستان، امپراطوري عثماني و آذربايجان تاليف شده است. اين فرهنگ ها اگرچه از لحاظ تعداد، قابل ملاحظه بودند اما از نظر كيفيت و اعتبار ارزش چندان مهمي نداشتند چرا كه اغلب گردآورندگان آنها، با اصول و مباني تدوين 'فرهنگ' آشنا نبودند.

دكتر معين در بررسي هاي خود درباره معايب و نقايص فرهنگ هاي فارسي موجود به نتايج مهمي رسيد. او به كار تصحيح كتاب برهان قاطع اثر محمد حسين بن خلف تبريزي مشغول شد و دست به ابتكار جالبي زد و برخلاف ديگران كه فقط به تصحيح متون ادبي مي پرداختند علاوه بر تصحيح برهان قاطع، با افزودن حاشيه هايي به آن، اين كتاب را به صورت فرهنگي امروزي و كامل در آورد و براي اين كار از هفت نسخه خطي و چاپي استفاده كرد كه در نهايت با پشتكار و زحمات شبانه روزي دكتر معين بعد از دوازده سال اين كار به پايان رسيد.

آشنايي استاد معين با استاد دهخدا فصل نويني را در زندگي او گشود او نظر مساعد دهخدا را نسبت به خود جلب كرد و همكاري آنها ،در زمينه تدوين لغت نامه معرف دهخدا، با يكديگر شروع شد ؛ او تا پايان كار لغت نامه دهخدا؛ دست از همكاري با وي برنداشت، آشنايي با علامه دهخدا فرصت بسيار گرانبهايي براي معين بود چرا كه هر دو به يك زمينه يعني لغت نامه علاقه مند بودند.

دكتر معين در دوران همكاريش با دهخدا نزديك به هفتصد صفحه مطلب تهيه كرد و حدود نه هزار صفحه از مطالب ديگر مولفان و گرد آورندگان را بررسي و تدوين كرد، او در مقايسه با ديگران از جايگاه ويژه اي نزد دهخدا برخوردار بود. بعد از درگذشت علامه دهخدا كار نظارت بر امور چاپ لغت نامه، كه محصول مطالعات مداوم استاد دهخدا بود، بنا به وصيت استاد به طور كلي تحت سرپرستي دكتر معين قرار گرفت .

پس از آشنايي با دهخدا و همكاري در تهيه لغت نامه، علاقه شديد محمد معين به تاليف فرهنگي جامع افزايش يافته بود، فرهنگي كامل كه همانند دايره المعارفي بزرگ بتواند نياز افراد گوناگون را برآورده سازد. اين بود كه در سال1338 در كنار نشر لغت نامه دهخدا طرح تدوين و انتشار فرهنگ فارسي را ريخت.

دكتر معين براي تدوين فرهنگ فارسي افراد بسياري را براي همكاري دعوت كرده بود. نزديك به چهار صد نفر از دانشجويانش در اين زمينه با او همكاري مي كردند اما بار اصلي كار تدوين فرهنگ بر دوش خودش بود و از هر فرصتي براي جمع آوري اطلاعات مورد نياز استفاده مي كرد. فرهنگ فارسي در چهار قسمت: مقدمه، لغات، تركيبهاي خارجي و اعلام تنظيم شده بود.

در سال1342 چاپ فرهنگ فارسي شروع شد. همزمان با چاپ فرهنگ، از دكتر معين براي تدريس و سخنراني در نيمه دوم سال تحصيلي دانشگاه پرينستون آمريكا دعوت شد. در اين سفر او علاوه بر تدريس، يك سلسله سخنرانيهاي علمي و ادبي درباره شعر تصوف در ايران ايراد كرد. در اين مدت، كار سرپرستي و نظارت بر نشر فرهنگ، به عهده دوست و همكار نزديك او دكتر 'سيد جعفر شهيدي ' واگذار شده بود.

در سال1345 سه جلد از فرهنگ فارسي به چاپ رسيده بود. اين فرهنگ كه در نوع خود در تاريخ ادبيات ايران بي نظير بود، باعث فعال شدن مراكز دانشگاهي در زمينه نقد و بررسي جلدهاي چاپ شده آن شد.

در اواسط چاپ جلد چهارم به علت بيماري دكتر شهيدي، چاپ و نشر جلد پنجم و ششم به عهده همكاران دكتر معين گذاشته شد. از ديگر آثار ايشان مي توان به كتاب' افسانه و رباعيات ' اشاره كرد كه استاد بنا به وصيت نيما يوشيج كه او را براي نشر آثارش در نظر گرفته بود با همكاري چند تن از دوستانش كتاب افسانه و دويست و شصت و يك رباعي نيما را با عنوان كتاب يادشده به چاپ رساند.

دكتر معين آنچنان عاشق مطالعه در حوزه علم و ادب بود كه خواب و خوراك را فراموش مي كرد او ساعات كار خود را از هشت ساعت به دوازده ساعت و از دوازده ساعت به هجده ساعت رسانده بود .

سرانجام پس از تلاش خستگي ناپذير، استاد درروز 9 آذر 1345 تنها يك روز پس از بازگشتش از يك كنفرانس به تهران، در دفتر كار خود در دانشگاه بيهوش مي شود و بلافاصله وي را به بيمارستان منتقل و در آنجا بستري كردند. دكتر معين ديگر هرگز لب به سخن