0

اخلاق ناصري ، جلوه‌گاه مكارم اخلاقي

 
hojat20
hojat20
کاربر طلایی1
تاریخ عضویت : تیر 1388 
تعداد پست ها : 42154
محل سکونت : بوشهر

اخلاق ناصري ، جلوه‌گاه مكارم اخلاقي

26 فروردين زادروز خواجه نصيرالدين طوسي است
اخلاق ناصري ، جلوه‌گاه مكارم اخلاقي
جام جم آنلاين: خواجه نصيرالدين محمدبن محمدبن حسن طوسي نامور به القابي همچون استاد‌البشر، افضل‌المتاخرين، مولاناي اعظم سعيد و سلطان‌الحكما از اعاظم دانشمندان ايران در گستره‌اي زماني به وسعت تمام تاريخ است.

وي در سده‌ 7 هجري كه ايران‌زمين گرفتار چنگال جهالت و اسير سبعيت مهاجمان بدوي‌خوي مغول بود مي‌زيست. برابر با تاريخ، او در اين برهه دهشتناك و غم‌انگيز هوشمندانه به پا خاست و با بر دوش نهادن پرچم فرهنگ و با در دست گرفتن سلاح قلم و انديشه توانمندانه ياراي آن يافت بر وحشي‌گري خونخوارگان چشم‌تنگ لگام مهار زده و ايران را از غرقه شدن در درياي نيستي و ورطه‌ نابودي رهايي بخشد.

انديشمند نامدار طوسي كه توانست هلاكوخان مغول را شيفته، مفتون و شيداي خويش سازد، در جهت احياي فرهنگ ديرين ايران كه در آستانه اضمحلال و نابودي كامل قرار داشت به اقداماتي چند دست يازيد و از آن جمله به ترويج تشيع كه تبلور اسلام در انديشه‌ ناب ايراني بود، پرورش شاگردان فرهيخته‌ و از جمله‌ آنان علامه قطب‌الدين شيرازي، علامه حلي و ابن‌فوطي، تاسيس مجتمع عظيم علمي ـ آموزشي رصدخانه‌ مراغه و نگارش كتاب‌هاي افزون در زمينه‌هاي گوناگون چون تجريد‌الكلام يا تجريد‌الاعتقاد در كلام شيعي، 20 باب در معرفت اسطرلاب و تذكره‌ نصيريه در نجوم، تحريرات در رياضي، رساله در حساب و جبر و مقابله، تحرير اقليدس در هندسه، معيار‌الاشعار در عروض و قافيه، اساس‌الاقتباس در منطق، شرح اشارات در فلسفه و اخلاق ناصري در حكمت عملي مي‌توان اشاره كرد.

كتاب اخلاق ناصري اين خردورز برجسته تاريخ ايران را بايد از جمله ارزنده‌ترين آثار او برشمرد. خوشبختانه اين اثر گران‌سنگ و سترگ از آسيب دهر رهيده و امروزه در دست است. خواجه اين كتاب رادر سال 633 هجري و در دوراني كه هنوز پا به دربار هلاكوخان مغول ننهاده بود و در قلعه‌ الموت در ميان اسماعيليان مي‌زيست نگاشته است. شايد بتوان با اطمينان كامل گفت قديمي‌ترين رساله‌ خواجه همين رساله است.

اين مكتوب ارزشمند در زمره‌ نخستين آثار مرتبط با حكمت عملي و اخلاق به زبان پارسي است و مطالب آن آميخته و تلفيقي از ديدگاه‌ فلسفي و عملي فلاسفه‌ يونان و نظرگاه حكماي ايراني و اسلامي درباره‌ فرد، خانواده و جامعه مي‌باشد. خواجه كه به تعبير ابن‌فوطي، نويسنده كتاب الحوادث الجامعه و التجارب النافعه في المائه السابعه، «مردي كريم‌الاخلاق و خوب‌سيرت و متواضع بود» با نگارش اين اثر اخلاقي ارزنده بنيانگذار سنتي در حكمت عملي شد كه پيش از او نه در ميان يونانيان و روميان و نه در بين ايرانيان و مسلمانان واجد سابقه و پيشينه نبود.

در اهميت اخلاق ناصري همان بس كه هنوز چند صباحي از تاليف آن سپري نشده بود كه ترجمه‌هايي از آن انجام گرفت، شرح‌هايي بر آن نگاشته شد و بسياري از نويسندگان به خواجه تاسي جسته و در نگارش كتاب‌هاي مرتبط با حكمت عملي، آن را الگو و سرمشق قرار دادند. به عنوان نمونه، ركن‌الدين محمد جرجاني در سال‌هاي ابتدايي سده‌ هشتم هجري اخلاق ناصري را به عربي برگردان نمود و آ.ويكنز، در سده‌ 20 آن را به انگليسي ترجمه كرد. حديقه‌اللغه محمد سعد گويا، مفتاح‌الاخلاق عبدالرحمن بن‌عبدالكريم عباسي و شرح اخلاق ناصري تاج‌العلما لكنوي، نيز از جمله آثاري محسوب مي‌شوند كه نظريات ارائه شده در اخلاق ناصري را تشريح نموده‌اند. جلال‌الدين دواني، حكيم نامور اواخر روزگار تيموري و نويسنده‌ كتاب اخلاق جلالي، قطب‌الدين شيرازي، شاگرد برجسته‌ خواجه و مولف كتاب دره‌التاج، شمس‌الدين محمد شهر زوري نگارنده‌ كتاب شجره الهيه، شمس‌الدين محمد بن محمود آملي، نويسنده‌ كتاب نفايس‌الفنون في غرايس‌العيون و ملاحسين واعظ كاشفي مولف كتاب اخلاق محسني، هم از جمله كساني به شمار مي‌آيند كه به راه خواجه رفته‌اند.

اخلاق ناصري، مشتمل بر يك مقدمه، 3 مقاله و 30 فصل است. در مقدمه‌ آن از مواردي چون موضوع كتاب، برهان و دليل تاليف و رئوس مباحث سخن گفته شده است.

مقاله‌ نخست اخلاق ناصري در باب حكمت خلقي يا تهذيب اخلاقي است. اين مقاله كه در نگارش آن از مطالب كتاب تهذيب‌الاخلاق مورخ و حكيم اخلاق‌گرا، ابوعلي مسكويه رازي، بسيار بهره گرفته شده است خود 2 بخش و 17 فصل را شامل مي‌شود.

در بخش نخست اين مقاله خواجه از مبادي سخن گفته و بيان داشته كه نفس انسان نفس ناطقه و آن را كمال و نقصان نيز است. در اين بخش همچنين در مورد چيستي كمال نفس و خير و سعادت انسان سخن به تفصيل گفته شده است. در بخش دوم مقاله‌ نخست هم كه در باب مقاصد است خواجه نصيرالدين درباره‌ مواردي چون شريف بودن صناعت تهذيب اخلاق، شرف عدالت بر ديگر فضايل، ترتيب اكتساب فضايل و مراتب سعادت، حفظ سلامت نفس و معالجت امراض نفس مطالبي را تقرير نموده است.

دومين مقاله‌ اخلاق ناصري، در تدبير منازل نام دارد و دربرگيرنده‌ 5 فصل است. در تحرير اين مقاله، خواجه از كتاب، تدبير منزل، اثر نويسنده‌ گمنام يوناني، آبروسن، سود جسته و آن را با مواعظ و آداب متقدمان و متاخران توشيح كرده است. اسباب احتياج به منازل و اركان آن، سياست اموال، سياست و تدبير اهل، سياست و تدبير اولاد و سياست خدم و عبيد مواردي است كه خواجه در اين مقاله بدان‌ها پرداخته است.

در سياست مدن، عنوان مقاله‌ سوم اخلاق ناصري است كه خود هشت فصل را شامل مي‌شود. براي تقرير اين مقاله، خواجه نامدار طوسي از كتاب‌هايي همچون فصول‌المدني و آراي اهل المدينه الفاضله فارابي و رساله السياسيه ابن‌سينا استفاده كرد. خواجه در اين مقاله به پردازش مطالبي چون احتياج خلق به تمدن، فضيلت محبت، اقسام جوامع و شرح احوال مدن، سياست ملك و آداب ملوك، سياست خدم و آداب اتباع ملوك، فضيلت صداقت و كيفيت معاشرت با اصدقا، كيفيت معاشرت با اصناف خلق دست يازيده است. آخرين فصل اين مقاله كه كتاب با آن پايان مي‌پذيرد نيز ذكر و تشريح وصاياي منتسب به افلاطون است.

به عنوان پاياني بر اين كوته جستار خالي از لطف و عاري از زيب نيست اگر نكته‌اي از ملك‌الشعراي بهار گفته آيد كه اذعان ‌داشته است اخلاق ناصري يكي از مهم‌ترين و ارزنده‌ترين متون فارسي قرن 7 هجري است و در آن خلاقيت و نوآوري بسيار ديده مي‌شود.

آنروز .. تازه فهمیدم .. 

 در چه بلندایی آشیانه داشتم...  وقتی از چشمهایت افتادم...

دوشنبه 29 فروردین 1390  3:35 PM
تشکرات از این پست
دسترسی سریع به انجمن ها