قرآن، كتاب جامع

خداي سبحان قرآن كريم را «تبيان» همه چيز مي‏داند؛ ﴿ونزّلنا عليك الكتاب تبياناً لكلّ شي‏ء و هدي و رحمة و بشري للمسلمين﴾.(1) هر چيزي كه در تأمين سيادت و سعادت انسانها نقش مؤثري دارد، در اين كتاب الهي بيان شده است و اگر كاري سبب فراهم ساختن سعادت بشر است، قرآن بدان فرمان داده است و اگر ارتكاب عملي مايه فرومايگي و شقاوت بشر مي‏شود، پرهيز از آن به صورت دستوري بايسته در آن آمده است. اشتمال قرآن بر همه معارف و اخلاق و اعمال الهي انساني، به طور رمز يا ابهام يا معمّا نيست كه از قانون محاوره و روش تعليم و تربيت جدا باشد، بلكه به‏گونه روشن بيان شده است؛ به تفصيل يا اختصار. زيرا خداي سبحان از جامعيت قرآن به همه اصول اسلامي با «تبيان» ياد كرده است. قرآن جهان آفرينش را داراي آغازي به نام «مبدأ» مي‏داند كه فيض خلقت ازآنجا شروع مي‏شود و انجامي به نام «معاد» كه نظام كيهاني كنوني به آن سمت مي‏رود و مسيري به نام «صراط مستقيم» و «دين» كه با پيمودن اين مسير و راه صحيح بايد به‏آن مقصد رسيد و مقصود نهائي و نهايي را در آن ديد. همه معارف دين در همين سه بخش مبدأ و معاد و مسير آمده است. اميرمؤمنان(عليه‌السلام) در بيان اهميّت اين سه بُعد فراگير، طبق برخي از نقل‏هاي مُرْسَل كه به آن حضرت منسوب است، چنين فرموده است: «رحم الله امرءً عرف من أيْن وفي أيْن وإلي أيْن»؛(2) آن كس از رحمت خداوند برخوردار است كه «مبدأ»، يعني خدا، و «منتها» يعني معاد را بشناسد تا بداند از كجا آمده، به كجا مي‏رود و در چه مسيري گام برمي‏دارد. به بيان استاد بزرگ علّامه طباطبايي(قدس‌سرّه) آنچه صريحاً يا ظاهراً در قرآن كريم آمده، چند دسته است: أ. معارفي درباره اسما و صفات خداوند؛ مانند حيات و علم و قدرت و سمع و بصر و توحيد و ديگر اوصاف كمالي. ب. معارفي مربوط به افعال الهي؛ مانند خلق و امر، اراده و مشيّت، هدايت، قضا و قدر، جبر و تفويض، رضا و سخط. ج. دانستني‏هايي درباره واسطه‏هاي فيضي كه ميان انسان و خداي متعالي قرار گرفته است؛ مانند لوح، قلم، عرش، كرسي، بيت‏معمور. د. مباحث انسان‏شناسي و تبيين حقيقت وي در جهان؛ پيش از آمدن به دنيا و در دنيا و پس از آن. مباحثي كه در زمينه‏پيدايش و شناخت انسان، معرفت اصول اجتماعي انسان، انسان‏هاي‏كامل و نمونه و كمال انسان به نام رسالت و وحي و الهام وشريعت، نيز مطالبي كه بيان كننده آينده انسان به نام برزخ و معاد است ونيزمعارفي كه متعلّق به تهذيب و تربيت انسان و مقامات اولياي الهي‏است. در مجموع، همه امور نقش‏آفرين در سيادت و سعادت بشر، در زمينه عقيده و اخلاق و عمل، در قرآن كريم بيان شده است و از آنجا كه عقيده، پايه اخلاق و عمل است، خداي سبحان عنايت خاصّي به آن فرموده است، مي‏توان گفت: هيچ عقيده‏اي در عالم نيست كه قرآن كريم درباره آن سخن نگفته باشد؛ حق را تأييد و باطل را نفي مي‏كند. اين امر شامل همه عقائد گذشته و آينده مي‏شود. زيرا مكاتب بشري، خواه آنچه پيش از نزول قرآن كريم پديد آمده بود يا آنچه معاصرش بود يا آنچه بعداً پديد مي‏آيد، بايد بر قرآن عرضه شود و اين كتاب جامع الهي نيز درباره صحت و سقم آنها نظر دهد. قرآن كريم، كليات جامع و اصول فراگير ديني را نشان داده است و جزئيات آن را بر اساس دستور خداي سبحان، بايد از رسول اكرم‏صلي الله عليه و آله و سلم گرفت؛ ﴿وما اتاكم الرسول فخذوه وما نهيكم عنه فانتهوا﴾؛(3) بگيريد آنچه را رسول گرامي براي شما مي‏آورد و بپرهيزيد از آنچه شما را از آن هشدار مي‏دهد. در جاي ديگر مي‏فرمايد: ﴿وأنزلنا إليك الذكر لتبين للناس ما نزّل إليهم﴾(4)؛ ما قرآن و ذكر را به سوي تو فرستاديم تا تو مبيّن و مفسّر آن معارفي باشي كه به سوي مردم نازل شده است. همچنين مي‏فرمايد: ﴿لقد منّ‏الله علي المؤمنين إذ بعث فيهم رسولاً من أنْفسهم يتلوا عليهم اياته و يزكّيهم و يعلّمهم الكتاب والحكمة﴾(5)؛ خداوند بر اهل ايمان منّت نهاد و رسولي از خود آنان را ميانشان برانگيخت كه بر آنها آيات خدا را مي‏خواند و نفوس آنان را پاك مي‏سازد و احكام كتاب و شريعت و حقايق را به آنها مي‏آموزد. در كتابهاي عقلي و علوم بشري، اصطلاحاً «ارسطو» را «معلم اول» و «فارابي» را «معلم ثاني» مي‏دانند، ولي در اصطلاح علوم الهي، معلّم اول وجود مبارك رسول الله‏صلي الله عليه و آله و سلم است و معلّم ثاني وجود گرامي اميرمؤمنان(عليه‌السلام). «ثاني» در برابر ثالث و رابع و... نيست، بلكه مقام نخست را پيامبر دارد و مرتبه دوم را اهل بيت عصمت و طهارت. معلم ثاني بودن اهل‏بيت(عليهم‌السلام) از برخي بيانات امام سجّاد(عليه‌السلام) استفاده مي‏شود.(6)
 1 ـ سوره نحل، آيه 89.
2. اسفار، ج8، ص355.
3. سوره حشر، آيه 7.
 4 ـ سوره نحل، آيه 44.
 5 ـ سوره آل عمران ، آيه 164.
 6ـ صحيفه سجاديه، دعاي 42
هدايت در قرآن، ص 190-193.