به گزارش واحد مرکزی خبر ، ایران با یک میلیون و 684 هزار کیلومتر مربع مساحت ، یکی از فلات های پهناور آسیاست .
حدود جنوبی آن خلیج فارس و دریای عمان ، حد شمالی دریای خزر ، حد غربی آن کوههای زاگرس و حوزه اروند رود است و در شرق به کوههای پامیر محدود می شود .
میانگین بارندگی سالانه ایران حدود 250 میلیمتر ، کمتر از میانگین بارندگی آسیا و حدود یک سوم میانگین جهانی است .
تنوع اقلیمی ، شرایط توپوگرافی و جغرافیایی ، توزیع ناموزون مکانی و زمانی جریانهای سطحی در انطباق با نیازهای آبی و تغییرات شدید بین سالی از ویژگیهای هیدورلیکی بخش وسیعی از کشور محسوب می شود .
به همین سبب اصول مهندسی آبیاری از روزگاران پیشین مورد توجه ایرانیان قرار داشته است تا حدی که به آن هنر آبیاری اطلاق می کرده اند .
در دشتهای پهناور و خشک ایران ، قنات تنها وسیله کشت و کار و کشاورزی و آبادانی و به وجود آمدن آبادی ها ، روستاها ، ولایات ، شهرها و اقتصاد پویای کشاورزی و تکوین تمدنهای بزرگ این مرز و بوم بوده است .
در گذر زمان برنامه های عمرانی گوناگونی برای توسعه اقتصادی و اجتماعی کشور تدوین شده است که جملگی دارای زیربنایی متکی به توسعه منابع آب بوده اند .
از این رو توسعه و بهره برداری از منابع مختلف آب در اولویت نخست این برنامه ها قرار داشته و تامین آب ، عاملی برای دستیابی به پیشرفت ، فقرزدایی ، قطع وابستگی ، ایجاد عدالت اجتماعی و رفاه و سرافرازی بوده است.
در روند توسعه کشاورزی در ایران به عنوان یکی از اهرمهای پیشرفت اقتصادی همراه با عوامل مهمی چون افزایش جمعیت ، ارتقای سطح بهداشت ، محدودیت منابع آب شیرین ، برداشت بیش از حد آبهای زیرزمینی و سرانجام هجوم جبهه های آب شور به شیرین ، ساخت سدها در اولویت کارهای عمرانی قرار گرفت .
ایرانیان در صنعت سدسازی سابقه بسیار طولانی دارند و یکی از قدیمی ترین سدهای قوسی جهان به نام "کبار" بیانگر توان اجرایی گذشتگان در ساخت سد قوسی است .
سدهای جدید بتنی ساوه و سد خاکی درودزن فارس امروزه در محل سابق سدهای قدیمی ساخته شده اند .
صنعت سدسازی با شیوه های مدرن به ویژه سدهای با مقیاس بزرگ در حدود سه دهه قبل در ایران آغاز شد .
مطالعه و طراحی سدهای مخزنی بزرگ از حدود سال های 1327 شروع و ساخت این سدها از اواخر دهه 1330 عملیاتی شد .
با پیروزی انقلاب اسلامی ایران صنعت سدسازی در کشور وارد مرحله جدیدی شد و صنعت آب کشور ، خودکفایی در این زمینه را افق بزرگ و متعالی خود قرار داد .
با فراهم شدن زمینه های مختلف و شروع برنامه اول توسعه اجتماعی و اقتصادی کشور ( سال 1368 ) و براساس ظرفیت سازی در تمام ابعاد مورد نیاز این صنعت،گام های اساسی عظیم و شجاعانه ای برداشته شد و بر همین اساس مهار آبهای سطحی و بهره برداری از منابعی که هدر می رفتند به طور بارز در سرلوحه برنامه های توسعه اقتصادی و اجتماعی کشور قرار گرفت.
با عنایت به اهمیت خاص کنترل بیشتر آبهای سطحی و ضرورت بهره گیری مدبرانه از آن چه تاکنون از دست رفته بود تلاشهای گسترده ای در وزارت نیرو صورت گرفت تا جایی که آمار سدهای ساخته شده طی 2 دهه پس از پیروزی انقلاب از 13 به 60 سد افزایش یافت .
هم اکنون در برنامه تامین آب کشور 70 سد مهم و 48 شبکه آبیاری زهکشی در دست اجرا است که توان فوق العاده مهندسی سد در ایران را نشان می دهد .
با این تحول شگرف هم اکنون صنعت سدسازی کشور به مرحله خودکفایی رسیده است و تمام مراحل مطالعه ، طراحی ، نظارت ، ساخت ، مدیریت و بهره برداری از سدهای مخزنی را مهندسان توانمند کشور انجام می دهند .
دانش و تجربیات حاصل از روند اجرایی طرحها ، دستیابی به استانداردهای علمی ، خودباوری و اتکاء به نفس کارشناسان ایرانی و اتخاذ راهبردهای مناسب ، در این زمینه بی اثر نبوده است .
سد بهترین شیوه برای بهره برداری بهینه از منابع آبی است و علاوه بر مهار آبهای سطحی برای تامین آب کشاورزی ، آشامیدنی و صنعتی به منظور جلوگیری از سیل و فرسایش خاک و تقویت منابع آبهای زیرزمینی اهمیت ویژه ای دارد .
در آذربایجان غربی هم طی سالهای گذشته گامهای بلندی در ساخت سد برداشته شد به طوری که این استان اکنون به کارگاه بزرگ سدسازی کشور تبدیل شده است .
بنا بر اعلام شرکت آب منطقه ای استان آذربایجان غربی این استان با داشتن حدود 18 میلیارد متر مکعب آب پس از خوزستان دومین استان پر آب کشور به شمار می رود .
بر همیـن اساس ، طی سال های اخیر ، برای مهـار آب های سطحـی بویژه نزولات آسمانی و ذخیره آنها ، ساخت سدها در اولویت برنامه های این استان قرار گرفت واکنون آذربایجان غربی یکی از استان های پیشرو در صنعت سدسازی محسوب می شود .
مدیرعامل شرکت آب منطقه ای آذربایجان غربی با اشاره به اینکه سدسازی در استان بومی شده است ، می گوید: پارسال سه سد بزرگ خاکی و مخزنی شهدای شهر سلماس( دریک چای )، سد نهم دی ( زولا ) در شهرستان سلماس و سد مخزنی قیقاج پلدشت در سومین سفر هیات دولت به آذربایجان غربی افتتاح شدند.
به گفته نقی کریمی ، این سدها در مجموع با ظرفیت ذخیره 164 میلیون متر مکعب آب با هزار و 270 میلیارد ریال اعتبار ساخته شده اند .
بنا بر اعلام شرکت آب منطقه ای استان آذربایجان غربی ، پیش از این هم هشت سد با ظرفیت بیش از یک میلیارد و500 میلیون مترمکعب آب در استان بهره برداری شده بود که برخی از آنها ویژگیهای کم نظیری در نوع سازه ها و گنجایش آب در کشور دارند .
برشنده معاون شرکت آب منطقه ای استان آذربایجان غربی می گوید : ساخت سد آغچای بزرگترین سد قوسی خاکی کشور در شهرستان چایپاره با اعتبار هزار و 400 میلیارد ریال و با حجم مخزنی 197 میلیون مترمکعب و سد مخزنی ارس 2 در شهرستان پلدشت با گنجایش 4 میلیون و 500 هزار مترمکعب به پایان رسیده و آماده افتتاح است .
به هرحال ساخت سدهای عظیم در استان علاوه بر این که تحول مهمی در کنترل و مهار آبهای سطحی و روان بوجود آورده از سیلاب و بروز خسارتهای فراوان به ویژه در بخش کشاورزی جلوگیری و در توسعه و شکوفایی کشاورزی منطقه هم نقش مهمی ایفا می کند .
رییس سازمان جهاد کشاورزی آذربایجان غربی می گوید: این استان بیش از یک میلیون هکتار زمین قابل کشت دارد و تامین آب این زمینها و همچنین افزایش بازده تولید نیازمند آب فراوان است که این نیاز از طریق سدهای در دست بهره برداری و در حال ساخت تامین می شود.
بر اساس اعلام مسوولان ، مساحت زیرکشت سدهای در حال بهره برداری آذربایجان غربی بیش از 160 هزار هکتار است که با بهره برداری از سدهای مورد مطالعه و در دست ساخت ،این رقم به بیش از 430 هزار هکتار افزایش خواهد یافت .
در این میان ، محدودیت منابع آب در کشور و افزایش روزافزون تقاضای مصرف ، توسعه این حوزه را بیش از پیش ضروری کرده است.
اسدی از کارشناسان حوزه آب استان آذربایجان غربی تصریح می کند : بخش مهمی از منابع آبی منطقه به نزولات جوی وابسته است و ناپایداری میزان بارندگی ، مشکلات عدیده ای را در تامین آب کشاورزی و آشامیدنی منطقه در برخی از سالها به وجود آورده است.
مدیرکل هواشناسی استان آذربایجان غربی خاطرنشان می کند : نگاهی به آمارهای بلندمدت بارندگی در این استان از نامطمئن بودن نزولات آسمانی حکایت دارد به طوری که در سالهایی میزان بارندگی ها از 500 میلی متر بیشتر می شود اما در برخی از سالها نیز متوسط آن به 180 میلی متر می رسد .
بر همین اساس ، برای مهار آبهای سطحی به ویژه نزولات آسمانی و ذخیره آن ، ساخت سدها در اولویت برنامه های این استان قرار گرفته است .
مدیرعامل شرکت آب منطقهای آذربایجان غربی می گوید : هم اکنون 13 سد با ظرفیت ذخیره سازی 3 میلیارد و 137 میلیون مترمکعب آب کشاورزی و آشامیدنی در نقاط مختلف استان در حال ساخت است و پیش بینی می شود تا سه سال آینده به بهره برداری برسند .
با وجود این اقدامات، همچنان بخش زیادی از آبهای روان و منابع آبی استان که حجم انبوهی از آنها در پی نزولات جوی به وجود می آید به علت نبود تاسیسات کافی برای مهار آنها ، هدر می رود.
استاندار آذربایجان غربی تصریح می کند : کنترل ، مهار و بهره برداری از آب منطقه و نزولات آسمانی به عنوان محور برنامه ها در این بخش مورد توجه است .
کارشناسان ، تسریع در تکمیل طرحهای نیمه تمام ، استفاده از آب های مشترک و انتقال آبهای مرزی به حوزه های داخلی و گسترش شبکه های آبیاری پیشرفته را از راهکارهای اصلی حفظ منابع آبی و مهار آب های ناشی از بارندگی های گسترده در آذربایجان غربی می دانند به طوری که این موضوع در سند ملی توسعه آذربایجان غربی هم مورد تاکید قرار گرفته است .
به هر حال ، با توجه به توانمندی های کم نظیر در بخش آب آذربایجان غربی استفاده بهینه از منابع آب علاوه بر این که در بخش کشاورزی استان تحول اساسی به وجود خواهد آورد در ایجاد نیروگاه های برق آبی هم می تواند دخیل باشد .
تحقق این موضوع نیازمند سرمایه گذاری بیشتر در بخش آب آذربایجان غربی است که موجب می شود محرومیت زدایی در استان محقق و توسعه پایدار براساس قابلیتهای کم نظیر منطقه فراهم شود
