ستاره نو آوري
شرح زندگي ابوريحان بيروني
ابوريحان محمد بن احمد بيروني، دانشمند برجسته، نامدار و کثير التأليف ايراني در قرن چهارم و اوايل قرن پنجم هـ .ق و صاحب آثار متعددي در زمينههاي رياضيات، ستارهشناسي، کانيشناسي، گياهشناسي و هندشناسي.
اطلاعات دست اول درباره زندگي وي، به رغم شهرت عالمگيرش، اندک است.
از او با لقبهاي استاذ الرئيس، استاذ الامام و بطلميوس عصر ياد کردهاند.
ابوريحان به سال 362 در «بيرونِ» شهر کاث (حومه شهر کاث) پايتخت خوارزمشاهيان افريخي چشم به جهان گشود. بدين سبب به او نسبت بيروني دادهاند.
او بيست وپنج سال نخست عمر خود را در خوارزم گذارند و علوم مختلفي از جمله: فقه، کلام، صرف و نحو، جغرافيا، رياضيات، نجوم، پزشکي و... را آموخت.
سپس بيروني زادگاه خود را به قصد بخارا پايتخت سامانيان ترک گفت و در آنجا توانست حمايت معنوي امير ساماني، منصور دوم پسر نوح دوم (حکومت 387-389 هـ) را کسب کند. او ظاهراً در 388 هـ .ق به دربار امير زيادي طبرستان و گرگان، شمسالمعالي قابوس بن وُشمگير رفت و در آنجا نخستين اثر مهم خود، يعني الاثار الباقيه عن القرون الخاليه (درباره گاهشماري تاريخي و علمي) را به رشته تحرير درآورد.
بيروني هفت سال نيز به عنوان نديم و رايزن و گاهي براي اجراي مأموريتهاي سياسي حساس، در خدمت خوارزمشاه، ابوالعباس مأمون بن مأمون (متوفي 407 هـ .ق) بود.
پس از آنکه ابوالعباس، داماد سلطان محمود، با نيرنگ او و به دست سپاهيان خود، به قتل رسيد و محمود به خونخواهي او به خوارزم لشکر کشيد و سلسله آلمأمون را برانداخت، بيروني به دربار محمود پيوست. روايات مختلف ديگري نيز درباره پيوستن بيروني به دربار محمود وجود دارد، اما قول درستتر آن است که پس از فتح خوارزم به دست محمود، بيروني، با ساير اسيران به غزنه پايتخت دولت غزنوي منتقل شد و باقي عمر را که بايد بيش از سه دهه بوده باشد، در خدمت محمود، مسعود و مودود غزنوي و جانشينان آنها گذراند و در تاريخ نامعلومي پس از 442 هـ .ق درگذشت.
متأسفانه، جزئيات و ترتيب زماني وقايع زندگي بيروني در دوره غرنويان هيچ روشن نيست. گويا او به طور کلي در غزنه به عنوان منجّم مشهور بوده است.
آثار ابوريحان بيروني
نگاهي به فهرست آثار ابوريحان، گوياي آن است که وي يکي از پرکارترين نويسندگان دوره اسلامي بوده است. مجموع آثار او، در حوزههاي گوناگون علوم، از جمله رياضي، ستارهشناسي، جغرافيا، کانيشناسي به 180 عنوان ميرسد، اما بيشتر اين تأليفات در موضوعات رياضي و ستارهشناسي است. در اينجا به نام تعدادي از آثار او اشاره ميشود:
1. الآثار الباقيه عن القرون الخاليه؛
2. استخراج الاوتار في الدائرة بخواص الخط المنحني الواقع فيها؛
3. استيعاب الوجوه الممکنة في صنعة الاسطر لاب؛
4. افراد المقال في امر الضلال؛
5. تسطيح الصور و تبطيح الکوور؛
6. التفهيم لاوائل صناعة التنجيم؛
7. تحديد نهايات الاماکن لتصحيح مسافات المساکن؛
8. الدرر في سطح الاکر؛
9. الصيدنة في الطب؛
10. القانون السمعودي و... .
روش علمي ابوريحان بيروني
يکي از بزرگترين دانشمندان نوآور ايراني ابوريحان بيروني است که افکار تازه و ابداعات علمي زيادي را به جهان عرضه کرده است.
«مهمترين جنبه شخصيت بيروني، حقيقتجويي و دوري از تعصب و پيروي کورکورانه از عقايد رايج است. به نظر وي تعصب چشمهاي بينا را کور و گوشهاي شنوا را کر ميکند و انسان را به کاري واميدارد که خرد و دانش آن را گواهي ندهد».[1]
به قول مرحوم علامه همايي «همان کاري را که اروپائيان در انقلاب علمي و ادبي و بنياد علوم و معارف جديد در قرن شانزدهم ميلادي کردند؛ ابوريحان در سده دهم ميلادي کرده بود؛ به اين معني که کلي مواريث قديم را اعم از علوم عقلي يا نقلي، اول بار به ديده ترديد و انکار مينگريست و آن را در بوته عدم قبول ميگذاشت تا خلاف آن به دليل قاطع معلوم شود؛ يعني تا وقتي که خود او شخصاً بررسي و تحقيق عميق نميکرد مطلبي را نميپذيرفت؛ اگر از مسائل عقلي نظري است دليل رياضي و برهان منطقي ميخواست و اگر از امور حسي است تجربه و شهود شخصي را به کار ميبست و آنچه نتيجه برهان قاطع عقلي و استقراء و تجربه حسي شهودي خود او بود همان را مدار ردّ و قبول و مناط حکم امکان و امتناع قرار ميداد؛ خواه با افکار و آراء ديگران موافق يا مخالف افتاده باشد».[2]
نوآوريهاي ابوريحان بيروني
ابوريحان نخستين کسي است که رياضي را در علوم طبيعي به کار برده و معتقد بوده است که در طبيعيات مفاهيم و مسائل کلي بايد با برهان رياضي و مصاديق و جزئيات از راه تجربه و استقرا اثبات شود.[3]
در اينجا خلاصهوار به تعدادي از نوآوريهاي ابوريحان اشاره ميشود.
1. تسطيح کره و ترسيم نقشههاي جغرافيايي.
ابوريحان براي تسطيح کره بر سطح مستوي و ترسيم نقشههاي جغرافيايي مخصوصاً به طريقي که خود او آن را استواني ناميده است، قواعدي تازه استخراج کرده که پيش از وي نبوده است.
پس از او نيز اين قواعد منسوخ نگشته و هنوز همان قاعده اکتشافي او در ترسيم نقشههاي جغرافيايي مورد قبول و مدار عمل علماي رياضي و جغرافيدانان جهان است.
«يک قسم ديگر از تسطيح، تسطيح استواني نام دارد و تاکنون نشنيدهام که هيچ يک از اهل فن اين نوع تسطيح را پيش از من ذکر کرده باشند و آن به قرار ذيل است:
بر دوائر و نقاطي که در کره باشند خطوط و سطوحي که با محور موازي باشد ميگذرانيم و بالنتيجه در سطح نصفالنهار خطوط مستقيم و دوائر و قطوع ناقصه به دست ميآيد..»:[4]
2. کشف چاه آرتزين
کشف علت و کيفيت فوران و جَستن آب از بعضي چاهها و چشمهها که امروزه به آن چاه آرتزين Artesien ميگويند به موسيو «زله» فرانسوي نسبت داده شده است؛ حال آنکه چند قرن پيش، ابوريحان بيروني آن را کشف کرده است و در کتاب الاثار الباقيه عن القرون الخاليه علل طبيعي و اسباب فوران آب از چاهها و چشمهها را در ده بند تمام شرح کرده است.[5]
3. گاهشماري ايرانيان قديم
بيروني نخستين کسي است که چگونگي حساب سال و ماه و گاهشماري ايرانيان قديم و خوارزميان و سغديان را با تحقيق دقيق و کمال صحت و امانت بيان کرده است.
4. اختراع آلاترصدي
ابوريحان بيش از ده قسم آلات رصدي اختراع کرده است؛ از جمله چند آلت رصدي براي گرفتن ارتفاع آفتاب و تعيين عرض بلد و ميل جزئي و کلي که در کتاب تحديد نهايات الاماکن آنها را شرح داده است.
او همچنين در کتاب قانون مسعودي ج 2، ص 964 از آلت رصدياي به نام برنج که براي رؤيت هلال ماه به کار ميرفته ياد کرده و کيفيت آن را بيان کرده است.
5. تاريخ تأسيس دولت ساساني
از جمله اکتشافات مهم تاريخي ابوريحان اين است که تاريخ تأسيس دولت ساسانيان را از روي کتاب شاپورگان ماني کشف کرد و آن را با نهايت صحت و دقت ضبط کرده است.[6]
اهميت اين کشف در آن است که پيش از وي هيچيک از مورخان اسلامي و غيراسلامي موفق به درک و بيان آن نکته نشده بودند.
6. حساب هندسي
ابوريحان اولين کسي است که از طرز حساب و عددنويسي هندي اطلاع دقيق به دست آورد و نتيجه آن را به معارف اسلامي منتقل کرد.
7. خاصيت فيزيکي الماس
در زمان ابوريحان مشهور بوده است که الماس خاصيت سمي دارد که اگر آن را بخورند موجب هلاک خواهد شد، اما از آنجا که روح علمي و تحقيقي و ديرباوري ابوريحان قبول چنين مطلبي را بدون آزمايش برنميتابيد، وي درصدد تجربه اين مطلب برآمد. بنابراين در حضور وي الماس به خورد سگي دادند و چون آن سگ در زمان خوردن آن الماس و در زمان بعد از آن حالت سمخوردگي پيدا نکرد، بر ابوريحان معلوم شد که شهرت زهر الماس بيپايه و اساس بوده است.[7]
8. خاصيت زمرّد
در قديم مشهور بوده است که چشم افعي از ديدن زمرّد کور ميشود. اين داستان به قدري شايع بوده که در ادبيات فارسي و عربي حکم مثل سائر پيدا کرده است.
ابوريحان بيروني درصدد تجربه و آزمايش اين امر برميآيد و يک افعي را در سبدي نگاه ميدارد و به مدت نه ماه در سرما و گرما از اين حيوان گزنده سهمناک مراقبت ميکند.
او ابتدا جايگاه افعي را با زمرد فرش ميکند و در مرحله بعد گردنبندي از زمرّد به گردن او ميبندد، سپس رشتهاي از زمرّد برابر چشم او ميآويزد. پس از نه ماه ميبيند که اگر زمرّد بر ميزان بينايي افعي نيفزوده باشد، به هيچ وجه در چشم او اثر نگذارده و آسيبي به آن نرسانده است. بدين وسيله ابوريحان اين باور خرافي را رد ميکند.[8]
9. داريوش و حفر کانال سوئز
بيروني نخستين دانشمندي است که از يک راز مهم تاريخي پرده برميدارد و به جهانيان نشان ميدهد که حفر کانال سوئز که براي پيوستن بحر احمر به درياي مديترانهايجاد شده از آثار داريوش پادشاه هخامنشي است.
10. استفاده از خسوف ماه در اندازهگيري اختلاف طول.[9]
11. تعيين فاصله دو شهر از روي طول و عرضهاي آنها.[10]
12. اندازهگيري قطر زمين از انحطاط افق.[11]
13. روش علمي اندازهگيري ارتفاع کوه.[12]
14. يافتن خط نصفالنهار محلي.
15. به دست دادن وزن مخصوص اجسام و ميزان «همبسته»هاي انواع فلزات.
وي در اين تحقيق وسيله مخصوصي به نام «آلت مخروطي» ابداع کرد و نخستين بار در عالم، وزن مخصوص هجده فلز و کاني را به دست آورد.
