تكبّر و تواضع

يكى از صفات ناپسند تكبر است و آن عبارت است از اين كه آدمى خود را برتر و بالاتر از ديگرى بپندارد و در رفتار و كردار و گفتارش ديگرى را تحقير نمايد، و فرق اين با عجب كه بعد از اين مى آيد، آنست كه در حالت عجب آدمى خود را شخص ممتازى دانسته و خودپسند است ؛ اگر چه پاى كسى ديگر در ميان نباشد، ولى در حالت كبر پاى غير نيز در ميان است و خود را از او برتر و بالاتر مى بيند؛ و ضد صفت تكبر، تواضع و فروتنى است كه از اخلاق و صفات نيكوست .

(1) ((از روى كبر و ناز بر زمين راه مرو كه تو (با پاى خود) هرگز زمين را نمى توانى شكافت ، و در بلندى هرگز به كوه ها نخواهى رسيد.))
ولا تمش فى الارض مرحا انك لن تخرق الارض ولن تبلغ الجبال طولا.
(بنى اسرائيل ، 37)

(2) در وصيت لقمان به فرزندش در سوره لقمان : ((به تكبر و ناز از مردم رخ متاب و در زمين به نشاط و تبختر، قدم بر مدار كه خدا مردم متكبر فخر كننده را دوست نمى دارد، در رفتن ميانه رو باش و از صدايت بكاه ، كه ناخوشترين صداها آواز خران است .))
ولا تصعر خدك للناس ولاتمش فى الارض مرحا ان الله لايحب كل مختال فخور # واقصد فى مشيك واغضض من صوتك ان انكر الاصوات لصوت الحمير.
(لقمان 18 و 19)

(3) حتى خطاب به پيامبر (صلى الله عليه و آله و سلم ) است كه : ((براى مؤ منين بالت (دست و بازو و جوانبت ) را فرود آور (يعنى فروتن باش ).))
واخفض جناحك للمؤ منين .
(حجر، 88)

(4) ((و براى هر كه از مؤ منين كه پيرو تو شد، بالت (دست و بازو و جوانبت ) را فرود آور (يعنى فروتن باش .)))
واخفض جناحك لمن اتبعك من المومنين .
(شعراء، 215)

(1) از امام كاظم (عليه السلام ): ((تواضع آن است كه رفتارت با مردم چنان باشد كه دوست دارى آنان با تو رفتار كنند.))
التواضع ان تعطى الناس ما تحب ان تعطاه .
(وسائل الشيعه ، ج 2، ص 456)

(2) از امام كاظم (عليه السلام ): ((تواضع درجاتى دارد؛ از آن جمله اين كه شخص منزلت و اندازه خود را بشناسد؛ پس با قلب سالم و آرام ، خويش را در همان منزلت خود نازل كند، دوست نداشته باشد اين كه با احدى رفتار كند، مگر مانند آنچه با او رفتار مى شود، اگر از كسى بدى ببيند آن را به نيكى دفع كند، فرو خورنده خشم و دارنده گذشت نسبت به مردم باشد، و خداوند نيكوكاران را دوست مى دارد.))
للتواضع درجات : منها ان يعرف المرء قدر نفسه فينزلها منزلتها بقلب سليم ، لايحب ان ياءتى الى احد الا مثل ما يؤ تى اليه ، ان راءى سيئة دراءها بالحسنة ، كاظم الغيظ عاف عن الناس والله يحب المحسنين .
(وسائل الشيعه ، ج 2، ص 456)

(3) از امام صادق (عليه السلام ): ((از (نشانه هاى ) تواضع اينست كه شخص به نشستن در پايين مجلس راضى شود، و بر كسى كه رو به رو مى شود سلام كند، و ترك جدال كند گرچه مُحِق باشد، و دوست نداشته باشد كه بر تقوى ، ستايش شود.))
ان من التواضع ان يرضى بالمجلس دون المجلس وان يسلم على من يلقى وان يترك المراء وان كان محقا ولايحب ان يحمد على التقوى . (وسائل الشيعه ، ج 2، ص 456)

(4) از پيغمبر اكرم (صلى الله عليه و آله و سلم ): ((به راستى فروتنى بربلندى منزلت مى افزايد، پس فروتنى كنيد تا خداوند شما را بلند كند.))
ان التواضع يزيد صاحبه رفعة فتوا ضعوا يرفعكم الله .
(وسائل الشيعه ، ج 2، ص 457)

(5) از امام صادق (عليه السلام ): ((از بزرگى كردن و كبر بپرهيزيد كه كبريايى رداء خداوند او را در روز قيامت مى شكند و ذليل مى كند.))
اياكم والعظمة والكبر فان الكبر رداء الله عزّوجلّ فمن نازع الله ردائه قصمه الله واذله يوم القيمة .
(وسائل الشيعه ، ج 2، ص 471)

(6) از پيغمبر اكرم (صلى الله عليه و آله و سلم ): ((اكثر اهل جهنم متكبرانند.))
اكثر اهل جهنم المتكبرون .
(وسائل الشيعه ، ج 2، ص 472)

(7) از نبى اكرم (صلى الله عليه و آله و سلم ): ((به درستى محبوبترين شما نزد من و نزديكترين شما به جوار من در قيامت ، نيكوترين شما است از جهت خلق ، و شديدترين شما است از جهت تواضع ، و دورترين شما از من در روز قيامت مستكبرانند.))
ان احبكم الى واقربكم منى يوم القيمة مجلسا احسنكم خلقا واشدكم تواضعا وان ابعدكم منى يوم القيمة الثرثارون وهم المستكبرون . (وسائل الشيعه ، ج 2، ص 472)

(8) از على (عليه السلام ): ((زشت ترين خويها تكبر است . # بدترين آفتهاى خرد، كبر است . # از كبر بپرهيز كه بزرگترين گناهان و پست ترين عيوب و زينت اهريمن است . # فروتنى (آدمى را) بلند، و تكبر او را پست مى كند.))
اقبح الخلق التكبر # شر آفات العقل الكبر # اياك والكبر فانه اعظم الذنوب واءلام العيوب وهو حلية ابليس # التواضع يرفع والتكبر يضع . (مستدرك الوسائل ، ج 2، ص 329؛ به نقل از آمدى در غرر)

(9) از امام صادق (عليه السلام ): ((بر شما باد دوستى مساكين مسلمين ؛ كه هر كس آنان را تحقير كند و تكبر نمايد از دين خدا لغزيده است و خداوند حقير كننده و دشمن سخت اوست .))
عليكم بحب المساكين المسلمين فان من حقرهم وتكبر عليهم فقد زل عن دين الله والله له حاقر ماقت .
(تحت العقول ، فرازى از نامه امام صادق (عليه السلام ) به گروهى از شيعيان و ياران آن حضرت )

(10) از امام رضا (عليه السلام ) نقل شده است در نامه اش به ماءمون ، و از امام صادق (عليه السلام ) در حديث شرايع الدين كه كبر و استعمال تكبر را در عداد گناهان كبيره شمرده اند.))
(الكبائر) هى قتل النفس التى حرم الله تعالى والزنا والسرقة وشرب الخمر وعقوق الوالدين (الى ان قال (عليه السلام ) والكذب والكبر والاسراف والتبذير والخيانة .) الخبر.
(وسائل الشيعه ، ج 2، ص 464)
والكبائر محرمة وهى الشرك بالله وقتل النفس التى حرم الله وعقوق الوالدين (الى ان قال (عليه السلام ) واستعمال التكبر والتجبر والكذب والاسراف والتبذير والخيانة . الخبر
(وسائل الشيعه ، ج 2، ص 465)

(11) از على (عليه السلام ) است در پيمانش به محمد بن ابى بكر هنگامى كه حكومت مصر را به او واگذار فرمود بود: ((براى مردم بال بيفكن (يعنى متواضع باش ) و پهلويت را نرم دار (يعنى با مدارا باش ) و رويت را بگشا (يعنى ترش روى مباش ).))
فاخفض لهم جناحك والن لهم جانبك وابسط لهم وجهك . (نهج البلاغه )

(12) از امام رضا (عليه السلام ): ((كسى كه فقير مسلمانى را ملاقات كند و به او، نه به آن گونه كه با مالداران سلام مى كند، سلام كند؛ در روز قيامت با غضب خداوند عزوجل روبرو مى شود.))
من لقى فقرا مسلما فسلّم عليه خلاف سلامه على الغنى لقى الله عزوجل يوم القيمة وهو عليه غضبان .
(وسائل الشيعه ، ج 2، ص 210)