آسيب‏شناسى مشورت

آسيب‏شناسى مشورت مشورت در امور بشرى، نه در امور الهى خداوند متعال مشورت كردن در همه امور بشرى را جايز شمرده است. بنابراين، انسان‏ها مى‏توانند در كارهاى گوناگون با همديگر به مشورت بنشينند. حال آنكه اين جواز، در امور الهى و وحيانى صادر نشده است. عقل بشرى حتى با ايجاد شراكت عقلانى، باز هم توانايى تصميم‏گيرى‏هاى بزرگ به منظور هدايت و بهروزى همه‏جانبه انسان‏ها را ندارد و نمى‏تواند از خرد بشرى پا فراتر نهد. اگر انسان‏ها در امور مقدس دينى نظر دهند، به ازاى هر انسان در جهان، مى‏توان ايده و برداشت وارد دين كرد و به بيانى ديگر، ميدان تاخت و تاز تفسير به رأى را - كه در دين حرام اعلام شده است - باز گذاشت. افكار بشرى، مشمول‏گرا نيست؛ يعنى فقط در برهه‏اى از زمان و مكان مى‏تواند به اجرا درآيد. دست بردن در احكام دين و مخدوش كردن چهره آن، سبب مى‏شود هويت واقعىِ اصولِ اصيل اسلامى به دست نسل‏هاى آينده نرسد و در بعد امور متعالى و دين، به حرمان افتند. امام على عليه‏السلام فرموده است: «وظيفه دين‏دار، پيروى كردن از دين است و نه مشورت و تبادل آرا در آن.» با مشورت كردن در حوزه امور وحيانى، برخلاف ثمره مشاوره، انسان در معرض هلاكت و بدبختى قرار مى‏گيرد. در تفسير نمونه، ذيل آيه: «وَ شاوِرْهُمْ فِى الاَْمْر» چنين آمده است: شورا تنها در زمينه كارهاى اجرايى و شناسايى موضوع‏هاست و نه درباره احكام دين كه تنها بايد از مبدأ وحى و از كتاب و سنت گرفته شود. تعبير به «امرهم» كارهاى‏شان نيز ناظر بر همين است، زيرا احكام، كار مردم نيست؛ كار خداست. پيام متن: شراكت عقلانى و مشاوره در حوزه معارف دينى، نتيجه‏اى جز گمراهى و تباهى نخواهد داشت. آسيب‏هاى مشاوره برخى از آسيب‏هاى مشاوره، از بى‏شايستگى مشاور بر مى‏خيزد. بدين گونه كه مشاور ويژگى‏هايى دارد كه مشورت با او، به زيان آدمى تمام مى‏شود. برخى ويژگى‏هاى منفى عبارتند از: 1. خامى و ناپختگى مشاور انسان بى‏تجربه نمى‏تواند، مسائل را با دقتى لازم و در خور بررسى و رأى درست را صادر كند. در حقيقت، بخشى از خردمندى انسان بر اثر آموزش و پندپذيرى از تجربه‏هاى ديگران شكل مى‏گيرد و چون انسان خام، به اندازه كافى خردمند نيست، مشورت با او نيز به مشكلات آدمى دامن مى‏زند و بدو زيان مى‏رساند. پيام متن: مشورت با انسان خام، خامى را بهره انسان مى‏كند. 2. كم آگاهى مشاور انسان كم‏آگاه، تنها در كارها و مسائل بسيار سطحى مى‏تواند اظهار نظر كند؛ زيرا بر اثر مطالعه كم و به دنبال آشنا نبودن او با برخى امور مورد نياز انسان، انگاره‏هاى فكرى اين دسته افراد، ناكامل و كم محتواست. امام على عليه‏السلام فرمود: «دانش كسب كنيد تا به شما زندگى و بالندگى بخشد.» پس عامل رشد و بالندگى فكرى انسان، مطالعه و دانش‏اندوزى است كه در پى آن مى‏توان، خدمات فكرى ارزنده‏اى به ديگران ارائه داد. پيام متن: مطالعه و انديشيدن، دورنماى زيباى موفقيت در هر كارى است. 3. رذيلت و پستى مشاور انسان‏هاى پست و بى‏ارزش، از درك كردن جنبه متعالى امور ناتوان هستند و از سير عقلانى در آن محدوده بى‏نصيب مى‏مانند. اين اشخاص، به دليل چيرگى هواى نفس بر عقل‏شان، كمتر خيرخواه جز خود و بيشتر به دنبال خواسته‏هاى خود هستند تا ديگران. پيام متن: خودسازى و تقويت نفسانى مشاور، دليلى محكم بر اطمينان كردن به نتيجه مشاوره است. 4. بخيل بودن مشاور حضرت على عليه‏السلام در عهدنامه گران‏قدر خويش خطاب به مالك اشتر نخعى - هنگامى كه او فرمانرواى مصر بود - فرمود: «فرد بخيل را به عنوان طرف مشاوره‏ات قرار نده؛ زيرا انسان بخيل، تو را از سخاوت باز مى‏دارد و فقر را براى تو جلوه مى‏دهد.» انسان‏هاى بخيل، آينده‏اى ناروشن براى مشورت خواهان خود ترسيم مى‏كنند و به او ترس از فقر و بيچارگى را القا مى‏كنند. تلقين و ايجاد اين حس در افكار مراجعه كنندگان مشورت، سبب بازنگرى فرد بخيل در سخاوت او مى‏شود و او را با دلايلى از جمله امنيت اقتصادى در آينده، به حفظ و نگاه‏دارى دانش و ثروت تشويق مى‏كند و او را از بذل و بخشش آنها باز مى‏دارد. پيام متن: انسان بخيل هنگامى كه طرف مشورت قرار مى‏گيرد، به خيرخواهى در حق مراجعه كننده بخل مى‏ورزد و در نتيجه، او را ناكام مى‏گذارد. 5. ترسو بودن مشاور اميرالمؤمنين على عليه‏السلام در عهدنامه خويش به مالك اشتر فرمود: «مشاور تو ترسو نباشد.» ويژگى ترس در مشاور، سبب مى‏شود كه مشورت خواهان را نيز به انجام دادن امورشان ناتوان سازد، زيرا كارهاى ناچيز را در نظر او بزرگ و كارهاى مهم را بى‏ارزش جلوه مى‏دهد. انسان ترسو، همواره دچار ضعف تمركز حواس و محروم از دقيق انديشيدن است و نمى‏تواند، تصويرى حقيقى از امور را ارائه دهد. پيام متن: مشورت با افراد ترسو، ترس‏آور است. 6 . خائن بودن مشاور نبى مكرم اسلام صلى‏الله‏عليه‏و‏آله فرموده است: «من از فردى كه در مشورت با مسلمانى نيرنگ به كار مى‏برد، بيزارم». اين خيانت مى‏تواند، نمودهاى متفاوتى داشته باشد. از جمله اينكه، مراجعه كننده با اعتماد كردن به مشاور، بسيارى از اسرار خود را در اختيار او مى‏گذارد، ولى مشاور با سوءاستفاده از اعتماد مشورت كننده، به راحتى آنها را براى ديگران بازگو و زيان حيثيتى جبران ناپذيرى را به او تحميل مى‏كند؛ يا اينكه در راهنمايى كردن مشورت خواه، مصلحت‏ها و منفعت‏هاى او را ناديده مى‏گيرد و در حقيقت، به فكر منفعت خود مى‏افتد و حتى او را از پيمودن درست مسير خارج مى‏سازد. ازاين‏رو، حضرت على عليه‏السلام فرمود: «خيانت به كسى كه اسلام را پذيرفته است و به كسى كه راهنمايى مى‏جويد، از بى‏رحمانه‏ترين كارها و بزرگ‏ترين بدى‏هاست و عذاب دوزخ را در پى دارد». پيام متن: خيانت مشاور در امانت مراجعه كننده، گناهى زشت و نابخشودنى است. ناديده انگاشتن سخنان مشاور از سوى مشورت‏كننده از ديگر آسيب‏هاى مشورت كه اين‏بار از مشورت كننده سر مى‏زند، اين است كه مشورت كننده با وجود شنيدن سخن صاحب‏نظران و عاقلان، برخلاف راه‏كارهاى آنان عمل كند و از راهنمايى‏هاى آنها براى خود هيچ بهره‏اى نبرد. امام على عليه‏السلام مى‏فرمايد: «پيكار و مخالفت با ديدگاه‏ها، از ميان برنده مشورت است». كار كردن برخلاف شيوه عقلانى، تنها به شكست مى‏انجامد. حضرت محمد صلى‏الله‏عليه‏و‏آله نيز فرموده است: «از فرد عاقل راهنمايى بخواهيد و از پيشنهاد او رو مگردانيد كه پشيمان مى‏شويد». پيام متن: مشورت كردن با مشاور و آن‏گاه ناديده انگاشتن سخنان او، به معناى مسخره كردن مشاور و سبب زيان ديدن مشورت كننده است.