جبر یا اختیار!

در آیه 29 از سوره تکویر آمده "و شما اراده نمی کنید مگر اینکه خداوند (پروردگار جهانیان) اراده کند و بخواهد"... این دلیلی بر جبر نیست ؟پاسخ:مجموع این آیه و آیه قبل همان مسأله دقیق کلامی "لا جبر ولا تفویض بل امر بین الأمرین" را بیان می کند. این آیه از یک سو می گوید تصمیم گیری به دست شما است، و از سوی دیگر می گوید: تا خدا نخواهد شما نمی توانید تصمیم بگیرید؛ یعنی گمان نکنید هر چه بخواهید همان می شود، بلکه تا خدا نخواهد اراده شما نمی تواند شکل بگیرد. به عبارت دیگر، اگر شما مختار و آزاد آفریده شده اید این اختیار و آزادی نیز از جانب خدا است، و او خواسته است که شما چنین باشید.

این همان توحید افعالی در علم کلام است. به موجب آن انسان در اعمال خود نه مجبور است و نه صددرصد آزاد؛ یعنی نه اعتقاد به جبر صحیح است و نه اعتقاد به تفویض، بلکه هر چه انسان دارد، از عقل و هوش و توانایی جسمی و قدرت تصمیم گیری، همه از ناحیه خداست. همین واقعیت است که او را از یک سو دائما نیازمند به خالق می سازد، و از سوی دیگر به مقتضای آزادی و اختیارش به او تعهد و مسئولیت می دهد.