دعا و توسل، دو نياز آدمى و دوبال پرواز او براى فرار از دلمردگى حاكم بر فضاى زندان دنيا هستند . همين امرانسان را بر آن مىدارد تا در پى دستيابى به عواملى باشد كه او را در راه درك مفاهيم ادعيه و زيارات يارى مىرسانند . در ميان اين عوامل، دقت در فرازهاى دعا، سهم بسزايى در فهم معناى روحبخش آن ايفا مىكند; يعنى فهم سير و انتقالاتى كه براى تربيت روح انسانها در نيايشهاى معصومين عليهم السلام است، همانطور كه نياز به ترجمه و شرح واژگان دارد، محتاج آگاهى از اسرار پنهان در بين فقرات و نظم و سياق كلى آنها نيز مىباشد; زيرا تركيب كلى و مجموعهى فرازهاى دعا، منظومهى به همپيوستهاى هستند كه بر زبان اولياى خدا عليهم السلام براى رشد و صعود و در نهايت تقرب روح آدمى به معبود يكتا، جارى شدهاند . ترتيب و فراز و نشيب دعا با نيازهاى پيچيده روح انسانى، هماهنگ است . معصوم عليه السلام با نگاه جامعى كه به مجموعهى ابعاد وجودى انسان دارد و مىخواهد او را به سوى سعادت رهنمايى كند، به يقين با ظرافت و دقت ويژهاى سخن مىگويد تا روان آدمى را از مرحلهاى به مرحلهى عالىترى حركت دهد . همين است كه نمىتوان هيچ كلمهاى را جايگزين كلمهى ديگرى كرد يا فرازها و جملات دعا را با يكديگر جابهجا كرد .
بنابراين، دقت در كلمات و نوع واژگان، فرازها و فقرات دعا براى فهم بهتر نقل و انتقالاتى كه در آن جريان دارد، امرى لازم است . ما در اين نوشتار در صدد آنيم تا با چنين ديدگاهى، به شرح و بيان ارتباط بين فرازهاى دعاى شريف ندبه بپردازيم . باشد كه در راه كشف مقصود نهايى اين دعاى ملكوتى مورد توجه و عنايت آن غايبى كه وجودش از ميان ما خالى نيست، قرار گيريم . پيش از پرداختن به اصل بحث، بهتر است مطالبى را جهت آشنايى با سند اين دعاى شريف بيان كنيم .
سندشناسى
براى اين دعا، دو سند ذكر شده است، كه در ذيل به بيان و بررسى هر كدام از آنها مىپردازيم .
سند اول
اين سند مربوط استبه نقلى كه مرحوم سيد بن طاووس در كتاب شريف مصباح الزائر آورده است . عين عبارت ايشان چنين است:
ذكر بعض اصحابنا قال: قال محمد بن على بن ابى قرة، نقلت من كتاب محمد بن الحسين بن سفيان البزوفرىقدس سره دعاء الندبه و ذكر انه الدعاء لصاحب الزمان صلوات الله عليه و يستحب ان يدعا به فى الاعياد الاربعة و هو . . .
بعضى از اصحاب ما چنين گفتهاند كه جناب محمد بن على بن ابى قرة از كتاب مرحوم محمد بن الحسين بن سفيان بن البزوفرى، دعاى ندبه را نقل كرده و گفته است كه اين دعا، دعايى استبراى حضرت صاحب الزمان صلوات الله عليه كه مستحب است آن رادر عيدهاى چهارگانه - روز جمعه، عيد قربان، عيد فطر و عيد غدير - بخوانند .
سند دوم
دومين سندى كه براى دعاى ندبه، از خلال كتابهاى روايى بهدست مىآيد، سندى است كه مرحوم مجلسى در بحارالانوار (3) نقل مىكند:
="aye">قال محمد بن المشهدى فى المزار الكبير: قال محمد بن ابى قرة: نقلت من كتاب ابى جعفر محمد بن الحسين بن سفيان البزوفرى . . . .
محمد بن مشهدى در كتاب مزار خويش - مزار كبير - چنين گفته كه دعاى ندبه را محمد بن ابى قرة از كتاب ابى جعفر محمد بن الحسين بن سفيان البزوفرى، نقل كرده است .
همانطور كه ملاحظه مىشود، آن تزلزل و ضعفى كه در سند اول وجود دارد، در سند دوم به چشم نمىخورد; زيرا در سند دوم، مرحوم مشهدى به طور مستقيم مىفرمايد: محمد بن على بن ابى قرة چنين گفت كه دعاى ندبه منقول از كتاب مرحوم بزوفرى است، در حالى كه در سند اول، مرحوم سيد بن طاووس مىفرمايد:
ذكر بعض اصحابنا .
بعضى از اصحاب ما اماميه چنين ذكر كردهاند .
لازم به ذكر است كه مرحوم مجلسى بعد از بيان هر دوسند، چنين اظهار نظر مىكند: «گمان مىرود مرحوم سيد بن طاووس نيز اين دعا را از جناب مشهدى گرفته باشد و مراد وى از بعض اصحابنا همان مرحوم مشهدى باشد.»
البته ناگفته نماند كه اگر سيد بن طاووس قدس سره دعاى ندبه را باواسطهى مرحوم مشهدى نقل كند، يك اشكال پديد مىآيد و آن اينكه، جناب سيد قدس سرهبعد از بيان دعاى ندبه، چنين مىگويد:
ثم صل صلاة الزيارة و قد تقدم وصفها ثم تدعوا بما احببت فانك تجاب ان شاء الله تعالى . (4)
سپس به كيفيتى كه در گذشته بيان شد نماز زيارت را به جاى آريد و از خدا آنچه را مىخواهيد در خواست كنيد كه ان شاءالله اجابتخواهد شد .
در حالى كه كتاب مزار مرحوم مشهدى از چنين نماز زيارتى در پايان دعاى ندبه، خبر نمىدهد . ولى خود مرحوم سيد در اقبال الاعمال، (5) چنين نمازى را بعد از دعاى ندبه نقل نمىكند كه اين مىتواند علامتى باشد بر اينكه مرحوم سيد، نماز زيارت را در مصباح به عنوان رجاء آورده است .
اما به هر حال، سندى كه نزد اهل فن، از استناد بيشترى برخوردار است، همان سند مرحوم محمد بن مشهدى است كه ما نيز به بررسى آن مىپردازيم . ولى قبل از پرداختن به بررسى سند دعا، لازم است در نگاهى كوتاه، به معرفى كتاب مزار محمد بن مشهدى بپردازيم .
آشنايى با كتاب مزار كبير
مزار محمد بن مشهدى، كتابى استكه در مورد زيارتهاى وارد شده براى پيامبر گرامى اسلام صلى الله عليه و آله و خاندان نورانى آن حضرت نوشته شده است .
مرحوم مجلسى در بحارالانوار، از اين كتاب با عنوان «مزار كبير» ياد كرده است . (6) و بنابر آنچه علامه طهرانى در الذريعه بيان كرده است (7) و همچنين از خاتمهى مستدرك الوسايل ظاهر مىشود، اين كتاب، يكى از مدارك مرحوم نورى براى «مستدرك الوسايل» بوده است . (8) از عبارتى كه در مقدمهى مزار كبير آمده است، چنين آشكار مىگردد كه مرحوم مشهدى فقط رواياتى را كه به سند قابل اعتماد و از راويان موثق به دست آورده، نقلكرده است . (9)
در پايان بايد افزود مرحوم سيد بن طاووس علاوه بر اعتماد به اين كتاب و نقل فراوان از آن، زبان به مدحش نيز گشوده است . (10)
آشنايى با محمد بن مشهدى
ازكلمات مرحوم آيتالله خويى در معجم الرجال به نقل از شيخ حر عاملى چنين ظاهر مىشود كه مراد از محمد بن مشهدى، محمد بن على بن جعفر است . (11) ولى مرحوم حاجى نورى در خاتمهى مستدرك الوسايل در اين باره مىفرمايد: «مراد از محمد بن مشهدى، محمد بن جعفر بن على بن جعفر المشهدى است كه از وى با عنوان «حائرى» نيز ياد شده است . ايشان يكى از كسانى است كه از ابى الفضل شاذان بن جبرييل قمى روايت نقل مىكند . او همچنين با دو واسطه از مرحوم محمد بن نعمان - شيخ مفيد - به نقل روايت مىپردازد» . (12)
ولى به هر حال مقصود از محمد بن مشهدى، هر كدام از اين دو كه باشد («محمد بن على بن جعفر - يا - محمد بن جعفر بن على بن جعفر المشهدى»)، شخص قابل اعتماد، مورد وثوق و جليل القدرى است كه توصيف و مدح وى در كتب رجال آمده است.
آشنايى بامحمد بن على بن ابى قرة
دربارهى آشنايى با «محمد بن على ابى قرة» بايد گفت كه ايشان از جمله راويان صاحب كتاب و مورد اعتماد است . رجال نجاشى دربارهى وى چنين مىگويد: «محمد بن على بن يعقوب، اسحاق بن ابى قرة، ابوالفرج القنائى الكاتب كان ثقة و سمع كثيرا و كتب كثيرا و كان يوردق لاصحابنا و معنا فى المجالس، له كتبمنها: كتاب عمل يوم الجمعه، كتاب عمل الشهور، كتاب معجم رجال ابى المفضل، كتاب التهجد; اخبرنى و اجازنى جميع كتبه» ; (13) (محمد بن على بن يعقوب اسحاق بن ابى قرة ابوالفرج القنائى، كه ملقب به «كاتب» است، شخص ثقه و مورد اعتمادى مىباشد كه شنيدهها و نوشتههاى زيادى از او به جاى مانده است.
وى شخصى بود كه كتابها را ورق به ورق براى اصحاب اماميه مىخواند و همواره در مجالس، با ما بود.
كتابهاى او عبارتند از: عمل يوم الجمعه، عمل الشهور، معجم رجال ابى المفضل و التهجد .)
مرحوم نجاشى در پايان مىفرمايد: «محمد بن ابى قره براى من روايت نقل كرده و اجازهى نقل كتابهايش را به من داده است» . همانطور كه روشن است، از عبارت: «كان يوردق لاصحابنا و معنا فى المجالس» چنين استفاده مىشود كه مرحوم نجاشى در زمان «ابن ابى قرة» مىزيسته است .
و از عبارت ديگر كه مىفرمايد: «اخبر نى و اجازنى جميع كتبه» ، آشكار مىگردد كه مرحوم نجاشى، اجازهى نقل كتابهاى «ابن ابى قرة» را نيز داشته است .
