مراتب كمال ايمان

مراتب كمال ايمان

درس اخلاق حضرت آیت الله العظمی مکارم شیرازی(دامت برکاته)

متن حدیث: عَنْ نافِع، عَنِ ابْنِ عُمَرَ، قالَ: قالَ رَسُولُ اللهِ(ص): لا يَكْمُلُ عَبْدٌ الاْيمانَ بِاللهِ، حَتّى يَكُونَ فيهِ خَمْسُ خِصال: اَلتَّوَكُّلُ عَلَى اللهِ، وَالتَّفْويضُ اِلَى اللهِ، وَالتَّسْليمُ لاَِمْرِ اللهِ، وَالرِّضا بِقَضاءِ اللهِ، وَالصَّبْرُ عَلى بَلاءِ اللهِ; اِنَّهُ مَنْ اَحَبَّ فِى اللهِ، وَاَبْغَضَ فِى اللهِ، وَ اَعْطى للهِ، و مَنَعَ للهِ، فَقَدِ اسْتَكْمَلَ الاْيمانَ.(1) ترجمه: نافع از ابن عمر نقل مى كند كه حضرت رسول اكرم(ص) فرمود: ايمان بنده به خدا كامل نمى شود مگر اين كه در او پنج خصلت باشد: توكل بر خدا، واگذارى امور به خدا، تسليم در برابر مقدّرات او، رضايت به قضاى الهى، شكيبايى بر آزمايش خدا، چرا كه هركس دوستى و دشمنيش، و عطا و منع عطايش خدايى باشد، ايمان را كامل كرده است. شرح: پيامبر اسلام(ص) در اين حديث، مراتب كمال ايمان را بيان مى فرمايد و بعضى از علماى اخلاق هم، در مراحل سير و سلوك تقريباً همين مسائل را مطرح كرده اند: 1- «التَّوَكُّلُ عَلَى اللهِ»: اوّلين مرحله، توكّل است. در حقيقت مؤمن مى گويد: چون به علم و قدرت، رحمانيّت او ايمان و علم دارم، او را در كارها وكيل خود قرار مى دهم. 2- «وَالتَّفويضُ اِلَى الله»: دومين مرحله، تفويض است. در مرحله قبل، گويى مؤمن خط مشى خدا را در مورد خود تعيين مى نمايد، اما در اين مرحله، مؤمن ـ در حقيقت - به خدا مى گويد: خدايا! تو خود بهتر مى دانى، من همه چيز را به تو واگذار كردم. تفاوت بين توكّل و تفويض: در توكّل انسان به تمام منافع خود اهميّت مى دهد، از اين رو، همه حدّ و حدود منافع خويش را مى بيند، امّا در تفويض مى داند كه منافعى دارد، ولى مرز آن را نمى بيند و همه را به خداى تعالى واگذار كرده، چرا كه به خدا اعتماد كامل پيدا كرده است. 3- «وَالتَّسليمُ لاَِمْرِ الله»: اين مرحله، بالاتر از مرحله قبل است، در اين مرتبه، ديگر منفعت معنا نمى دهد، در مرحله توكّل، خواست من مطرح بود، اما در مرحله تسليم، ديگر خواستى مطرح نيست. سؤال: اگر اين طور باشد (خواستى مطرح نباشد)، ديگر دعا معنايى نبايد داشته باشد؟ جواب: معناى تسليم اين نيست كه از خدا درخواستى نكنيم و او را نخوانيم، بلكه به اين معناست اگر حاجتى خواستيم و اجابت نشد، تسليم باشيم. 4- «وَالرِّضا بِقَضاءِ الله»: مرحله رضا، از مرحله قبل نيز بالاتر است. در مرحله تسليم گويا انسان منافعى دارد، ولى از آن چشم مى پوشد و دندان روى جگر مى گذارد، امّا در مرحله رضا - حتّى در درون نفس هم - مقاومتى نسبت به خواسته ها و تمايلات نيست و همين، تفاوت مرحله تسليم با رضاست. اين چهار مرحله، مراحل سير به سوى خدا و قرب به اوست كه بيان آن با الفاظ آسان است، ولى چه بسا، بين هر كدام از اينها فرسنگ ها راه است. از اين مرحله گاهى به «فناء فى الله» نيز تعبير مى كنند. البته «فنا» دو معنا دارد كه يكى معقول است و آن فنا، همان رسيدن به مرحله رضاست. در اين مرحله، انسان خواسته هاى خود را به كلّى در مقابل ذات پاك الهى فراموش مى كند. و اين معناى صحيح فناء فى الله است كه با شرع و عقل نيز سازگار است. البته، اينها هيچ منافاتى با دعا و طلب حاجت از خدا ندارد و كسى كه به آخرين مرحله كمال ايمان، يعنى، مرحله رضا برسد باز به دعا محتاج است. تمام اين مقامات را با صبر و شكيبايى مى توان به دست آورد. اصولا صبر و استقامت، ريشه همه سعادت هاست. سفارش پنجم اميرالمؤمنين(ع) در وصيّتش صبر است كه ضامن اجراى چهار تاى ديگر است. چه بسا انسان چند روزى براى رسيدن به اين كمال ها، خود را آماده مى كند، ولى مسأله مهم اين است كه در اين راه استقامت بورزد و بسيار گفته شده كسانى كه در علم، عمل، تقوا و در همه مراتب به جايى رسيده اند، بر اثر صبر و استقامت بوده است. در آخر حديث هم، جمله اى است كه همان مفهوم جمله هاى قبلى است; يعنى، حبّ و بغض و عطا و منع عطا بايد براى خدا باشد، چرا كه اينها از نشانه هاى كمال ايمان هستند. پی نوشتها: 1. بحار، ج 74، ص 177. پایگاه حضرت آیت الله العظمی مکارم شیرازی(دامت برکاته)